Αίσθηση και αρκετά ερωτηματικά προκάλεσε η αναφορά του Κινέζου προέδρου Σι Τζινπίνγκ στην περίφημη «παγίδα του Θουκυδίδη» κατά τη συνομιλία του με τον Αμερικανό πρόεδρο Ντόναλντ Τραμπ δεν ήταν καθόλου τυχαία.
Πρόκειται για μία από τις πιο διαδεδομένες γεωπολιτικές θεωρίες των τελευταίων δεκαετιών, η οποία χρησιμοποιείται όλο και συχνότερα για να περιγράψει την επικίνδυνη τροχιά στις σχέσεις ΗΠΑ – Κίνας.
Η έννοια έχει τις ρίζες της στον αρχαίο Έλληνα ιστορικό Θουκυδίδη, ο οποίος, αναλύοντας τα αίτια του Πελοποννησιακού Πολέμου, έγραψε ότι «η άνοδος της Αθήνας και ο φόβος που αυτή προκάλεσε στη Σπάρτη κατέστησαν τον πόλεμο αναπόφευκτο».
Η φράση αυτή, που διατυπώθηκε πριν από περίπου 2.500 χρόνια, επανήλθε δυναμικά στη σύγχρονη γεωπολιτική συζήτηση χάρη στον καθηγητή του Χάρβαρντ Graham Allison.
Το 2015, ο Άλισον εισήγαγε τον όρο «η παγίδα του Θουκυδίδη» για να περιγράψει τη σύγκρουση που συχνά γεννιέται όταν μία ανερχόμενη δύναμη απειλεί την πρωτοκαθεδρία μιας ήδη κυρίαρχης υπερδύναμης.
Στη μελέτη του εξέτασε 16 ιστορικές περιπτώσεις ανάλογης αντιπαράθεσης τα τελευταία 600 χρόνια και διαπίστωσε ότι στις 12 από αυτές η κατάληξη ήταν η πολεμική σύγκρουση.
Η θεωρία αυτή χρησιμοποιείται πλέον σχεδόν ως «φακός» μέσα από τον οποίο αναλύονται οι σχέσεις Ουάσιγκτον και Πεκίνου.
Για το Πεκίνο, η ταχύτατη οικονομική και στρατιωτική άνοδος της Κίνας θεωρείται φυσική εξέλιξη της ιστορικής της επιστροφής στο παγκόσμιο προσκήνιο. Για τις Ηνωμένες Πολιτείες, όμως, η ίδια αυτή άνοδος εκλαμβάνεται συχνά ως απειλή απέναντι στη μεταπολεμική αμερικανική κυριαρχία.
Η αναφορά του Σι Τζινπίνγκ στην «παγίδα του Θουκυδίδη» λειτουργεί επομένως ως έμμεσο πολιτικό μήνυμα προς την Ουάσιγκτον: η Κίνα δηλώνει ότι δεν επιδιώκει να εκτοπίσει τις ΗΠΑ από τη θέση της υπερδύναμης, αλλά προειδοποιεί πως αν η αμερικανική πλευρά αντιμετωπίσει την κινεζική άνοδο με όρους φόβου, περικύκλωσης και στρατηγικής καχυποψίας, τότε η αντιπαράθεση μπορεί να αποκτήσει ανεξέλεγκτη δυναμική.
Η ουσία της θεωρίας δεν είναι ότι ο πόλεμος είναι μοιραίος, αλλά ότι ο φόβος μπορεί να τον καταστήσει αυτοεκπληρούμενη προφητεία. Και ακριβώς εκεί βρίσκεται σήμερα η μεγαλύτερη πρόκληση για τις δύο ισχυρότερες δυνάμεις του πλανήτη: αν θα καταφέρουν να διαχειριστούν τον ανταγωνισμό τους χωρίς να επαναλάβουν το ιστορικό μοτίβο Αθήνας και Σπάρτης.
Γιατί η «παγίδα του Θουκυδίδη» τρομάζει τη Δύση
Η θεωρία του Θουκυδίδη δεν αφορά μόνο στρατούς και εξοπλισμούς. Αφορά κυρίως την ψυχολογία των μεγάλων δυνάμεων. Η άνοδος της Κίνας έχει δημιουργήσει στη Δύση έναν συνδυασμό οικονομικού άγχους, τεχνολογικού ανταγωνισμού και γεωπολιτικής ανασφάλειας. Από τους δασμούς και τον εμπορικό πόλεμο μέχρι την Ταϊβάν και την κυριαρχία στην τεχνητή νοημοσύνη, κάθε πεδίο μετατρέπεται σε μέτωπο αντιπαράθεσης.
Η Ουάσιγκτον βλέπει την Κίνα ως τον πρώτο πραγματικό αντίπαλο μετά το τέλος του Ψυχρού Πολέμου που διαθέτει ταυτόχρονα οικονομικό μέγεθος, τεχνολογική ισχύ και στρατιωτικές δυνατότητες για να αμφισβητήσει την αμερικανική πρωτοκαθεδρία. Από την άλλη πλευρά, το Πεκίνο θεωρεί ότι οι ΗΠΑ επιχειρούν να περιορίσουν την άνοδό του μέσω κυρώσεων, περιορισμών στις εξαγωγές τεχνολογίας και στρατιωτικής πίεσης στην περιοχή του Ινδο-Ειρηνικού.
Το παράδοξο είναι ότι και οι δύο πλευρές δηλώνουν πως δεν επιθυμούν σύγκρουση, αλλά ταυτόχρονα προετοιμάζονται γι’ αυτήν. Κι αυτό ακριβώς είναι το επικίνδυνο σημείο της «παγίδας»: όταν η καχυποψία γίνεται μόνιμο στοιχείο της στρατηγικής σκέψης, ακόμη και μια περιορισμένη κρίση μπορεί να οδηγήσει σε ανεξέλεγκτη κλιμάκωση.
Η ιστορία, βέβαια, δεν επαναλαμβάνεται μηχανικά. Οι οικονομικές αλληλεξαρτήσεις, τα πυρηνικά όπλα και η παγκοσμιοποίηση δημιουργούν σήμερα διαφορετικές συνθήκες από εκείνες της αρχαίας Ελλάδας.
Ωστόσο, η προειδοποίηση του Θουκυδίδη παραμένει επίκαιρη: όταν μια υπερδύναμη φοβάται ότι χάνει την κυριαρχία της, οι αποφάσεις της γίνονται συχνά πιο επιθετικές, πιο νευρικές και λιγότερο προβλέψιμες.
Και ίσως γι’ αυτό ο Σι Τζινπίνγκ επιμένει τόσο συχνά στη συγκεκριμένη ιστορική αναφορά. Γιατί γνωρίζει ότι στις μεγάλες συγκρούσεις της Ιστορίας, πολλές φορές δεν ήταν η φιλοδοξία που άναψε τη φωτιά, αλλά ο φόβος της παρακμής.
