Οι αδιαφανείς, δυσδιάκριτης «λογικής» αλγόριθμοι που διαμορφώνουν τα περιβάλλοντα στο διαδίκτυο εισάγουν νέες προκλήσεις στην εποχή της τεχνητής νοημοσύνης, καθώς οι χρήστες καλούνται να αξιολογούν τις πληροφορίες τόσο ως προς το περιεχόμενό τους όσο και ως προς τον λόγο που εμφανίζονται μπροστά τους μια δεδομένη στιγμή.
Οι πλέον ευάλωτοι χρήστες στην ψηφιακή ζωή όπως αυτή εξελίσσεται σήμερα είναι τα παιδιά. Πώς μπορούμε, άραγε, να τα προστατεύσουμε όταν αυτό που θα δουν κατά τη διάρκεια μιας περιήγησης στο διαδίκτυο δεν το αποφασίζουν πάντα τα ίδια τα παιδιά αλλά οι πλατφόρμες;
Στο λεγόμενο «μαύρο κουτί» των αλγορίθμων, οι εσωτερικές παράμετροι των ψηφιακών νευρωνικών δικτύων της τεχνητής νοημοσύνης εκπαιδεύονται μέσα σε τεράστιες ποσότητες δεδομένων, με αποτέλεσμα η «λογική» τους να είναι πολύπλοκη στην κατανόηση ακόμα και για τους ίδιους τους δημιουργούς τους.
Το παιδί μπορεί να βρεθεί μπροστά σε σοκαριστικό περιεχόμενο χωρίς να έχει κάνει ενεργή αναζήτηση
Κοριτσάκι την ώρα που σκρολάρει στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης
Ως εκ τούτου, η ασφάλεια των παιδιών δεν αφορά μόνο στους κινδύνους που απορρέουν από το τι πληκτρολογούν τα ίδια στις μηχανές αναζήτησης, αλλά και σε αυτούς που απορρέουν από το περιεχόμενο που βλέπουν άλλοι χρήστες – όχι απαραιτήτως ανήλικοι.
Ο διαδικτυακός εκφοβισμός, οι απάτες, η παραπληροφόρηση, το επιβλαβές περιεχόμενο είναι σημαντικοί κίνδυνοι, αλλά η απάντηση σε όλα αυτά δεν είναι απλώς ένας περιορισμός πρόσβασης ή συμβουλές τύπου «μη μιλάς με αγνώστους».
Αλγόριθμοι: Η θετική πλευρά
Πολλοί σημερινοί χρήστες του διαδικτύου μεγάλωσαν χρησιμοποιώντας το εν είδει βιβλιοθήκης. Όμως, το διαδίκτυο δεν είναι πλέον μια απλή ψηφιακή πηγή πληροφοριών.
Mέσα κοινωνικής δικτύωσης και πλατφόρμες βίντεο – TikTok, YouTube, Instagram, Snapchat – προτείνουν ενεργά περιεχόμενο στους χρήστες, με βάση το τι αυτοί παρακολουθούν, τι τους αρέσει, τι μοιράζονται, τι αναζητούν, τι σχολιάζουν, σε τι αφιερώνουν χρόνο για να δουν. Η διατήρηση του ενδιαφέροντος είναι κεντρικής σημασίας για την κερδοφορία των εταιρειών.
Από πολλές απόψεις, αυτό μπορεί να είναι θετικό. Για παράδειγμα, ένα παιδί που του αρέσει να ζωγραφίζει μπορεί να ανακαλύψει ταλαντούχους καλλιτέχνες από τους οποίους να αντλήσει γνώση. Ένα παιδί που αγαπά το ποδόσφαιρο μπορεί να βρει συμβουλές προπόνησης, ασκήσεις ή στιγμιότυπα αγώνων. Οι νέοι μπορούν να εξερευνήσουν χόμπι και εκπαιδευτικό, δημιουργικό περιεχόμενο από όλο τον κόσμο.
Ωστόσο, αθώες αναρτήσεις και βίντεο μπορούν πολύ εύκολα να οδηγήσουν με την πάροδο του χρόνου σε περιεχόμενο με μη ρεαλιστικά, στερεοτυπικά ή και επιβλαβή μηνύματα σχετικά με τη διατροφή, τους ρόλους των φύλων, τις ανθρώπινες σχέσεις, την κοινωνική και πολιτική κατάσταση και άλλα.
Από την ενεργή αναζήτηση στην ακούσια έκθεση σε ακατάλληλο περιεχόμενο
Για τα παιδιά και τους νέους, οι διαδικτυακές πλατφόρμες συχνά λειτουργούν ως χώροι επικοινωνίας, φιλίας, έμπνευσης και αίσθησης του ανήκειν που τόσο έχουν ανάγκη. Στις online κοινότητες μοιράζονται ενδιαφέροντα και εμπειρίες. Μερικές φορές δεν έχει σημασία καν το περιεχόμενο μιας ανάρτησης, αλλά ότι εισπράττουν αποδοχή και κατανόηση από τους άλλους.
Ωστόσο, η ροή περιεχομένου που εμφανίζεται μπροστά στα παιδιά μπορεί να περιλαμβάνει απροσδόκητο ή σοκαριστικό περιεχόμενο που δεν φαίνεται να σχετίζεται άμεσα με οτιδήποτε έχουν αναζητήσει ενεργά, αναφέρει δημοσίευμα του internetmatters.org.
Ο λόγος είναι ότι μια σημαντική είδηση με πανεθνικό ή παγκόσμιο ενδιαφέρον διαδίδεται ευρέως σε μια πλατφόρμα. Επίσης, τις περισσότερες φορές η διαμόρφωση της ροής αναπτύσσεται σταδιακά, από κλικ σε κλικ είτε αυτά αφορούν σε ενεργή αναζήτηση είτε σε σκρολάρισμα για το «τι παίζει σήμερα». Γι’ αυτό είναι σημαντικό να γνωρίζουν τα παιδιά ότι μπορούν να απευθυνθούν στους γονείς τους για οτιδήποτε τα ανησυχήσει, χωρίς να φοβούνται ότι θα κατηγορηθούν γι’ αυτό που είδαν.
Η διαμόρφωση της ροής αναπτύσσεται σταδιακά, από κλικ σε κλικ είτε για ενεργή αναζήτηση είτε για απλό σκρολάρισμα
Τα πολύ μικρά παιδιά βιώνουν τη ροή περιεχομένου στο διαδίκτυο ως κάτι «μαγικό»
Πρόσφατη έρευνα της WISE KIDS έδειξε ότι αν και πολλοί νέοι έχουν κάποια επίγνωση του τρόπου με τον οποίο οι πλατφόρμες διαμορφώνουν τη ροή τους, αρκετοί δεν γνώριζαν ή δεν ήταν σίγουροι. Άλλοι δήλωσαν ότι χρησιμοποιούν λειτουργίες όπως «δείξε μου λιγότερα από αυτά» ή «σίγασε αυτόν τον λογαριασμό».
Παρ’ όλα αυτά, η επιρροή από περιεχόμενο που δεν αφορά ενεργή αναζήτηση είναι συχνά πολύ πιο διακριτική. Καθώς τα παιδιά εισέρχονται στην προεφηβεία και την εφηβεία, αρχίζουν να βλέπουν αστεία βίντεο ή memes που μοιράζονται όλοι στην παρέα τους. Ορισμένα από αυτά μπορεί να παρουσιάζουν συγκεκριμένες ομάδες ανθρώπων με αρνητικό τρόπο, ενώ αργότερα η πλατφόρμα μπορεί να προτείνει δημιουργούς που εκφράζουν πιο έντονες ή και ακραίες εκδοχές των ίδιων απόψεων.
Αυτό δεν σημαίνει ότι θα αλλάξουν αυτόματα οι πεποιθήσεις όσων τα παρακολουθούν. Οι περισσότεροι νέοι έρχονται σε επαφή με ένα ευρύ φάσμα ιδεών στο διαδίκτυο χωρίς να υφίστανται μόνιμες αρνητικές επιπτώσεις. Ωστόσο, η επαναλαμβανόμενη έκθεση σε αυτές μπορεί να κάνει ορισμένα μηνύματα να φαίνονται πιο οικεία, πιο δημοφιλή ή πιο φυσιολογικά από ό,τι είναι στην πραγματικότητα – με ό,τι αυτό συνεπάγεται στη διαμόρφωση του αξιακού κώδικα των παιδιών.
Γραμμή άμυνας
Δεδομένου ότι γονείς και κηδεμόνες δεν μπορούν να γνωρίζουν όλα όσα βλέπουν τα παιδιά τους στο διαδίκτυο, είναι σημαντικό να μην περνούν απαρατήρητα συγκεκριμένα μοτίβα στις συμπεριφορές τους.
Για παράδειγμα, αποτελεί «καμπανάκι» που αξίζει προσοχής αν το παιδί αρχίζει να μιλάει συνέχεια για τον ίδιο δημιουργό ή influencer, εκφράζει όλο και πιο μονόπλευρες απόψεις για συγκεκριμένα θέματα ή χρησιμοποιεί νέες φράσεις και αστεία που δεν ταιριάζουν στον χαρακτήρα του.
Επίσης, έντονες συναισθηματικές αντιδράσεις έπειτα από την ενασχόλησή του στο διαδίκτυο και απροθυμία να συζητήσει από πού προέρχονται ορισμένες ιδέες του, μπορούν να λειτουργήσουν ως αφορμές για οικογενειακές συζητήσεις σχετικά με την ψηφιακή ζωή – συνήθως πρόκειται για ευκαιρίες διαλόγου χωρίς να υπάρχει λόγος ανησυχίας.
Μερικές φορές, μικρές αλλαγές στον τρόπο που ρωτάμε μπορούν να κάνουν μεγάλη διαφορά. Εφαρμόζοντας τη μαιευτική μέθοδο του Σωκράτη, η ερώτηση «γιατί το βλέπεις αυτό;» μπορεί να αντικατασταθεί με φράσεις όπως «πώς το ανακάλυψες αυτό;» ή «έχει αλλάξει ποτέ η γνώμη σου για κάτι εξαιτίας αυτού που είδες στο διαδίκτυο;».
Τα παιδιά δεν πρέπει να νιώθουν ότι κρίνονται γι’ αυτό που παρακολουθούν ούτε ότι τους γίνεται κήρυγμα. Αντιθέτως, ο τρόπος συζήτησης πρέπει να τα ωθεί να σκεφτούν μόνα τους πώς λειτουργεί η μετάδοση περιεχομένου, καθώς η έμφυτη περιέργειά τους θα τα πάει ένα βήμα παραπέρα αποκαλύπτοντάς τους την αλήθεια.
Για τα μικρότερα παιδιά, αυτό σημαίνει να καταλάβουν ότι τα βίντεο και οι αναρτήσεις δεν εμφανίζονται μπροστά τους ως διά μαγείας και ότι αυτό που παρακολουθούν ή κλικάρουν μπορεί να επηρεάσει αυτό που θα δουν στη συνέχεια. Επίσης, μπορούν να εξασκηθούν μαζί με τους γονείς τους σε απλές αντιδράσεις, όπως το να κλείσουν ένα βίντεο που εμφανίστηκε ξαφνικά και τους αναστατώνει, να το πουν σε έναν ενήλικα που εμπιστεύονται ή να ζητήσουν βοήθεια για να το αναφέρουν.
Τα μεγαλύτερα παιδιά και οι έφηβοι θα πρέπει να μάθουν να παρατηρούν αν εμφανίζεται συνεχώς το ίδιο είδος περιεχομένου, όπως «click-bait» βίντεο μικρής διάρκειας, και να χρησιμοποιούν λειτουργίες όπως «δεν με ενδιαφέρει», «δείξε μου λιγότερα από αυτά», «σίγαση» ή «αναφορά».
Επίσης, είναι σημαντικό να κάνουν μια παύση προτού κλικάρουν στο «μου αρέσει» ή προχωρήσουν σε διαμοιρασμό και σχόλια. Πολλά likes και άλλες παρόμοιες ενέργειες γίνονται ακούσια, αλλά επηρεάζουν τις μελλοντικές προτάσεις των αλγορίθμων. Πάνω απ’ όλα, τα παιδιά χρειάζεται να νιώθουν άνετα να μιλήσουν σε έναν ενήλικο αν δουν κάτι σοκαριστικό, μισαλλόδοξο ή που τους μπερδεύει.
Καθώς μεγαλώνουν, μία από τις πιο σημαντικές δεξιότητες που μπορούμε να τα βοηθήσουμε να αναπτύξουν είναι η ψηφιακή κριτική σκέψη, δηλαδή στοχασμό και αναστοχασμό πριν από την τελική κρίση, ειδικά όταν οι αλγόριθμοι αποφασίζουν να πάρουν απροσδόκητη τροπή. Είναι σημαντικό να ωθήσουμε τα παιδιά να προβληματίζονται τόσο για το περιεχόμενο καθαυτό όσο και γιατί εμφανίστηκε μπροστά τους, προκειμένου να κάνουν συνειδητοποιημένες επιλογές που αντανακλούν το ποιοι θέλουν να είναι όχι μόνο στο διαδίκτυο αλλά και στην πραγματική ζωή.
