Το τεράστιο χάσμα πλούτου στους ηλικιωμένους (και) στην Ευρώπη αποτελεί μία από τις πιο ενδιαφέρουσες και λιγότερο συζητημένες πτυχές της οικονομικής ανισότητας. Ενώ η κοινή γνώμη συχνά αντιμετωπίζει τους άνω των 65 ως μια ομοιογενή ομάδα «συνταξιούχων», τα δεδομένα από τους πλέον εξειδικευμένους Οργανισμούς φανερώνουν κάτι που δεν είναι άμεσα αντιληπτό.
Το μεγάλο οικονομικό χάσμα που παρατηρείται μεταξύ των ηλικιωμένων στην Ευρώπη, καταρρίπτει την εικόνα των συνταξιούχων ως μια ενιαία κοινωνική ομάδα
Η ΕΕ βρίσκεται αντιμέτωπη με μια βαθιά εσωτερική αντίφαση: την ώρα που καλείται να διαχειριστεί τις οξυμένες δημογραφικές πιέσεις, τα νέα οικονομικά δεδομένα αποδομούν κυρίαρχο αφήγημα. Πίσω από τους μέσους όρους των συντάξεων κρύβεται μια πραγματικότητα δύο ταχυτήτων, όπου η γεωγραφική θέση και η δομή των κρατικών συστημάτων πρόνοιας καθορίζουν αν μιλάμε για μια περίοδο «ασημένιας οικονομίας» ή έναν διαρκή αγώνα επιβίωσης ενάντια στην υποκειμενική φτώχεια.
Το θέμα που μπαίνει προς συζήτηση αφορά την ποιότητα ζωής για τα άτομα άνω των 65 ετών που αποτελεί σε κάθε περίπτωση ένα από τα πιο κρίσιμα και πολυδιάστατα ζητήματα της σύγχρονης εποχής. Καθώς το προσδόκιμο ζωής αυξάνεται, το στοίχημα δεν είναι απλώς «να προσθέτουμε χρόνια στη ζωή, αλλά ζωή στα χρόνια».
Η Ευρώπη των δύο ταχυτήτων
Η έκθεση της Ευρωπαϊκής Κεντρικής Τράπεζας (HFCS), την οποία έφερε στο φως της δημοσιότητας το Euronews, αποκαλύπτει με τον πιο ξεκάθαρο τρόπο ότι η Ευρώπη των συνταξιούχων είναι μια ήπειρος βαθιά διχασμένη.
Σε ορισμένες χώρες, τα νοικοκυριά μεγαλύτερης ηλικίας διαθέτουν πάνω από 30 φορές περισσότερο πλούτο σε σχέση με άλλα. Η Έρευνα Χρηματοοικονομικών και Κατανάλωσης των Νοικοκυριών (HFCS) παρέχει συγκρίσιμα στοιχεία (2023) για τον πλούτο των ηλικιωμένων.
Στην ευρωζώνη, τα νοικοκυριά ηλικίας 65-74 ετών έχουν διάμεση καθαρή περιουσία 185.300 ευρώ. Στις 22 ευρωπαϊκές χώρες που εξετάζονται, το ποσό αυτό κυμαίνεται από 36.300 ευρώ στη Λετονία έως 1.219.500 ευρώ στο Λουξεμβούργο. (Για λόγους σύγκρισης, όλα τα ποσά παρουσιάζονται σε ευρώ, συμπεριλαμβανομένων των χωρών εκτός ευρωζώνης.)
Το Λουξεμβούργο αποτελεί σαφή εξαίρεση. Το αμέσως επόμενο υψηλότερο ποσό, στη Μάλτα, είναι 310.000 ευρώ.
Αν εξαιρεθούν αυτές οι δύο χώρες με τους μικρότερους πληθυσμούς στην ΕΕ, τα νοικοκυριά μεγαλύτερης ηλικίας στο Βέλγιο και την Ιρλανδία είναι τα πλουσιότερα. Η διάμεση καθαρή περιουσία των νοικοκυριών 65-74 ετών φτάνει τα 307.700 ευρώ στο Βέλγιο. Η Ιρλανδία βρίσκεται επίσης κοντά στο επίπεδο των 300.000 ευρώ, στα 296.700 ευρώ.
Η Γαλλία κατατάσσεται πέμπτη με 232.800 ευρώ, ακολουθούμενη από πολύ κοντά από τη Γερμανία με 232.100 ευρώ. Στην Ισπανία, η διάμεση καθαρή περιουσία για αυτήν την ηλικιακή ομάδα είναι 200.800 ευρώ.
Ανάμεσα στις τέσσερις μεγαλύτερες οικονομίες της ΕΕ, η Ιταλία εμφανίζει το χαμηλότερο ποσό, 168.000 ευρώ, που σημαίνει ότι οι άνθρωποι στην ηλικία της συνταξιοδότησης σε Γαλλία και Γερμανία διαθέτουν πάνω από 60.000 ευρώ περισσότερα σε περιουσία από εκείνους στην Ιταλία.
Η Αυστρία (188.500 ευρώ) βρίσκεται λίγο πάνω από τον μέσο όρο της ευρωζώνης, ενώ η Φινλανδία (176.100 ευρώ) λίγο κάτω από αυτόν.
Η Ολλανδία (134.400 ευρώ) ξεχωρίζει ως χώρα με σχετικά περιορισμένο πλούτο νοικοκυριών άνω των 65 ετών, παρά το ιδιαίτερα υψηλά αξιολογημένο συνταξιοδοτικό της σύστημα, υπογραμμίζοντας ότι τα ισχυρά συνταξιοδοτικά εισοδήματα δεν μεταφράζονται πάντα σε υψηλά επίπεδα ιδιωτικής περιουσίας.
Η ελληνική πραγματικότητα
Την ίδια στιγμή, η Σλοβενία (138.200 ευρώ), η Ελλάδα (104.300 ευρώ), η Τσεχία (102.900 ευρώ) και η Σλοβακία (100.800 ευρώ) βρίσκονται επίσης αρκετά κάτω από τον μέσο όρο που είναι στα 185.300 ευρώ ενώ η Κύπρος (196.800) είναι πάνω από το μέσο όρο.
Στον ουρά της κατάταξης, εκτός από τη Λετονία, ακόμη πέντε χώρες έχουν διάμεση καθαρή περιουσία κάτω των 100.000 ευρώ για τα νοικοκυριά 65-74 ετών: Λιθουανία (51.400 ευρώ), Ουγγαρία (54.400 ευρώ), Εσθονία (73.500 ευρώ), Κροατία (75.900 ευρώ) και Πορτογαλία (99.200 ευρώ).
Η διάμεση καθαρή περιουσία των νοικοκυριών ηλικίας 75 ετών και άνω στην ευρωζώνη διαμορφώνεται στα 144.400 ευρώ, δηλαδή 40.900 ευρώ ή 22% χαμηλότερα σε σχέση με τα νοικοκυριά 65-74 ετών.
Σχεδόν σε όλες τις χώρες της έρευνας, η διάμεση περιουσία είναι χαμηλότερη στα νοικοκυριά ηλικίας 75 ετών και άνω σε σύγκριση με εκείνα 65-74 ετών. Μοναδικές εξαιρέσεις είναι το Λουξεμβούργο και το Βέλγιο. Η Ελλάδα (85.900 ευρώ) είναι και πάλι κάτω από μέσο όρο της ΕΕ.
Τι είναι ο καθαρός πλούτος
Ο καθαρός πλούτος είναι το πιο ακριβές μέτρο της οικονομικής επιφάνειας ενός ατόμου, ενός νοικοκυριού ή μιας επιχείρησης. Με απλά λόγια, είναι η απάντηση στο ερώτημα: «Αν πουλούσα σήμερα ό,τι έχω στην κατοχή μου και πλήρωνα όλα μου τα χρέη, πόσα χρήματα θα μου έμεναν;»
Για να τον υπολογίσουμε, χωρίζουμε τα οικονομικά στοιχεία σε δύο κατηγορίες:
Ενεργητικό
Περιλαμβάνει οτιδήποτε έχει χρηματική αξία και μπορεί να ρευστοποιηθεί. Χωρίζεται σε δύο βασικές υποκατηγορίες:
- Χρηματοοικονομικός πλούτος: Μετρητά, τραπεζικές καταθέσεις, μετοχές, ομόλογα, αμοιβαία κεφάλαια, καθώς και τα χρήματα που είναι συσσωρευμένα σε ιδιωτικά ή επαγγελματικά συνταξιοδοτικά ταμεία.
- Μη χρηματοοικονομικός (υλικός) πλούτος: Η αξία της κύριας κατοικίας, άλλων ακινήτων (οικόπεδα, εξοχικά), οχημάτων, καθώς και πολύτιμων αντικειμένων (έργα τέχνης, κοσμήματα).
Παθητικό
Περιλαμβάνει όλες τις οικονομικές υποχρεώσεις και τα χρέη προς τρίτους:
- Υπόλοιπα στεγαστικών δανείων
- Καταναλωτικά δάνεια και κάρτες
- Φορολογικές ή άλλες οφειλές
- Γιατί ο καθαρός πλούτος διαφέρει από το εισόδημα
Είναι πολύ συχνό το λάθος να συγχέεται το εισόδημα με τον πλούτο, όμως πρόκειται για δύο εντελώς διαφορετικές έννοιες:
- Το εισόδημα είναι «ροή»: Είναι τα χρήματα που εισρέουν σε σταθερή βάση (π.χ. ο μηνιαίος μισθός, η σύνταξη, τα ενοίκια που εισπράττει κανείς).
- Ο καθαρός πλούτος είναι «δεξαμενή»: Είναι το συσσωρευμένο αποτέλεσμα των οικονομικών αποφάσεων σε βάθος χρόνου.
Παράδειγμα: Ένας νέος εργαζόμενος μπορεί να έχει υψηλό εισόδημα (π.χ. 4.000 ευρώ το μήνα), αλλά αν ξοδεύει τα πάντα και έχει ένα μεγάλο δάνειο, ο καθαρός του πλούτος μπορεί να είναι αρνητικός. Αντίθετα, ένας συνταξιούχος μπορεί να έχει χαμηλό εισόδημα (σύνταξη 800 ευρώ), αλλά επειδή έχει ένα εξοφλημένο σπίτι αξίας 150.000 ευρώ και μηδενικά χρέη, ο καθαρός του πλούτος είναι θετικός και υψηλός.
Ο διάμεσος καθαρός πλούτος
Στις μεγάλες οικονομικές έρευνες (όπως αυτή της ΕΚΤ που αναλύσαμε παραπάνω), οι οικονομολόγοι χρησιμοποιούν τον διάμεσο πλούτο και όχι τον μέσο όρο.
Αν κατατάξουμε 100 ηλικιωμένους μιας χώρας στη σειρά, από τον φτωχότερο στον πλούσιο, ο διάμεσος πλούτος είναι το ποσό που κατέχει ο 50ός στη σειρά. Αυτός ο δείκτης θεωρείται πιο αξιόπιστος, καθώς δεν επηρεάζεται από τους ελάχιστους υπερ-πλούσιους (κροίσους) που θα εκτόξευαν τεχνητά τον «μέσο όρο», δίνοντας μια στρεβλή εικόνα για την πραγματική κατάσταση της κοινωνίας.
