Η ελληνική κοινωνία βρίσκεται παγιδευμένη σε μια παρατεταμένη κρίση κόστους διαβίωσης, με την καθημερινότητα να μετατρέπεται σε έναν διαρκή αγώνα επιβίωσης για τα περισσότερα νοικοκυριά.
Παρά τη διεθνή αποκλιμάκωση στις τιμές της ενέργειας, τα επίσημα στοιχεία προσγειώνουν απότομα τους καταναλωτές στη σκληρή πραγματικότητα.
Ενώ οι επιχειρήσεις αντέχουν προστατεύοντας τα κέρδη τους, τα νοικοκυριά συνθλίβονται κάτω από δυσβάσταχτες ανατιμήσεις
Η Ελλάδα καταγράφει πληθωρισμό της τάξης του 4,9%, σκαρφαλώνοντας στο υψηλότερο επίπεδο των τελευταίων 38 μηνών και αποκλίνοντας σημαντικά από τον ευρωπαϊκό μέσο όρο του 3,2%. Αυτή η απόκλιση δεν είναι απλώς ένας αριθμός, αλλά η αποτύπωση μιας δομικής στρέβλωσης: η ενέργεια, τα μη επεξεργασμένα τρόφιμα και οι υπηρεσίες, όπως η στέγαση και η εστίαση, συνεχίζουν να ρουφούν το διαθέσιμο εισόδημα.
Επικοινωνιακά ημίμετρα αδυνατούν να αναχαιτίσουν την ασύδοτη κερδοσκοπία στην αγορά
Το φαινόμενο «rockets and feathers» κυριαρχεί, με τις τιμές να εκτοξεύονται ταχύτατα στην παραμικρή διεθνή κρίση, αλλά να υποχωρούν βασανιστικά αργά, συντηρώντας τον λεγόμενο ενεργειακό πληθωρισμό.
Το χάσμα αντοχών
Η συνεχιζόμενη ακρίβεια έχει δημιουργήσει ένα τοπίο ακραίων αντιθέσεων στην πραγματική οικονομία, αναδεικνύοντας σαφείς νικητές και ηττημένους. Από τη μία πλευρά, η διάθεση των καταναλωτών έχει καταρρεύσει.
Ο δείκτης καταναλωτικής εμπιστοσύνης βρίσκεται σε ιστορικά χαμηλά, καταγράφοντας την τρίτη χειρότερη επίδοση των τελευταίων 40 μηνών, καθώς η αύξηση της απασχόλησης (με την ανεργία στο 9,5%) δεν αρκεί πλέον για να αναπληρώσει τη ραγδαία απώλεια της αγοραστικής δύναμης.
Από την άλλη πλευρά, ο επιχειρηματικός κόσμος επιδεικνύει αξιοσημείωτη ανθεκτικότητα. Ο δείκτης οικονομικού κλίματος παραμένει πάνω από τις 100 μονάδες, γεγονός που μαρτυρά ότι πολλές επιχειρήσεις έχουν βρει τον τρόπο να προσαρμόζονται, μετακυλίοντας το αυξημένο κόστος απευθείας στους καταναλωτές.
Αυτή η απόκλιση αντανακλά μια βίαιη και σιωπηλή αναδιανομή πλούτου. Τα νοικοκυριά υφίστανται την πλήρη διάβρωση του πραγματικού τους εισοδήματος, την ώρα που τροφοδοτούνται δευτερογενείς πληθωριστικές πιέσεις, οδηγώντας συχνά στο φαινόμενο του «πληθωρισμού της απληστίας».
Επιχειρήσεις, δηλαδή, εκμεταλλεύονται την περιρρέουσα κρίση για να αυξήσουν τις τιμές δυσανάλογα σε σχέση με το πραγματικό τους κόστος, διευρύνοντας εντέχνως τα περιθώρια κέρδους τους.
Η αλήθεια για τον ΦΠΑ
Μπροστά σε αυτό το αδιέξοδο, η συζήτηση για τη μείωση των έμμεσων φόρων, όπως ο ΦΠΑ και ο Ειδικός Φόρος Κατανάλωσης (ΕΦΚ) σε είδη πρώτης ανάγκης, παραμένει επιτακτική.
Το πάγιο κυβερνητικό αντεπιχείρημα είναι ότι μια τέτοια μείωση θα χανόταν στην εφοδιαστική αλυσίδα και δεν θα έφτανε ποτέ στην τσέπη του καταναλωτή. Ωστόσο, τα νεότερα ερευνητικά δεδομένα ανατρέπουν πλήρως αυτό το αφήγημα.
Μια εκτενής μελέτη που συγκεντρώνει στοιχεία από την περίοδο της πανδημίας και της πρόσφατης ενεργειακής κρίσης αποδεικνύει ότι, από το 2021 και μετά, ο βαθμός μετακύλισης μιας μείωσης του ΦΠΑ στις τελικές τιμές ξεπερνά το 90%.
Σε ένα περιβάλλον υψηλού πληθωρισμού, όπου οι καταναλωτές μετρούν και το τελευταίο ευρώ, οι στοχευμένες μειώσεις φόρων περνούν σχεδόν εξ ολοκλήρου στην τελική τιμή, λειτουργώντας άμεσα και ανακουφιστικά για τα νοικοκυριά.
Είναι χαρακτηριστικό, άλλωστε, το εύρημα της ασύμμετρης συμπεριφοράς της αγοράς: όταν οι φόροι αυξάνονται, οι επιχειρήσεις απορροφούν μέρος του κόστους (μετακυλίοντας γύρω στο 74% για να μη χάσουν πελάτες), ενώ στις μειώσεις πλέον φαίνεται να ανταποκρίνονται πιο άμεσα.
Βεβαίως, το πόσο επιτυχημένο θα είναι ένα τέτοιο μέτρο εξαρτάται από τον ανταγωνισμό. Σε ανταγωνιστικές αγορές το όφελος περνά γρήγορα στον πολίτη, ενώ σε αγορές με ολιγοπωλιακά χαρακτηριστικά, τα περιθώρια «απορρόφησης» από ισχυρούς παίκτες αυξάνονται.
Ψηφιακές πλατφόρμες αντί για λύσεις
Αντί, λοιπόν, να προχωρήσει σε ριζικές και αποδεδειγμένα αποτελεσματικές παρεμβάσεις, όπως η μείωση του ΦΠΑ και η αυστηρή ρυθμιστική παρέμβαση στα καρτέλ που νοθεύουν τον ανταγωνισμό, η κρατική απάντηση περιορίζεται συχνά σε επικοινωνιακά, ψηφιακά ημίμετρα.
Χαρακτηριστικό παράδειγμα αποτελεί η νέα πλατφόρμα σύγκρισης τιμών που αντικατέστησε το e-katanalotis. Παρουσιάστηκε μετά βαΐων και κλάδων ως ένα σύγχρονο «όπλο» κατά της ακρίβειας, όμως στην πράξη αποδεικνύεται προβληματική.
Οι δοκιμές από καταναλωτικούς φορείς ανέδειξαν σοβαρές δυσλειτουργίες. Η εφαρμογή λειτουργεί ετεροχρονισμένα, προβάλλοντας τιμές που απέχουν από την πραγματικότητα των ραφιών ή των ηλεκτρονικών καταστημάτων (e-shops) των σούπερ μάρκετ, δημιουργώντας ένα ψηφιακό αλαλούμ παρά ουσιαστική διευκόλυνση.
Δεκαέξι χρόνια μετά τη δημιουργία του πρώτου παρατηρητηρίου τιμών, η εξέλιξη είναι ελάχιστη. Τα εργαλεία αυτά αδυνατούν να καταπολεμήσουν τον «ταξικό τιμάριθμο», δηλαδή το γεγονός ότι ο πληθωρισμός επιβαρύνει συντριπτικά περισσότερο τα χαμηλότερα εισοδήματα που δαπανούν το μεγαλύτερο μέρος του προϋπολογισμού τους σε είδη απολύτως βασικής ανάγκης.
Η αντιμετώπιση της σημερινής κρίσης απαιτεί αποφασιστικότητα και ρήξεις, όχι απλές ψηφιακές καταγραφές της ακρίβειας.
Η μείωση των έμμεσων φόρων αποδεικνύεται, βάσει μελετών, ένα αποτελεσματικό εργαλείο για την ενίσχυση του εισοδήματος, αρκεί να συνδυαστεί με δομικά μέτρα που θα ελέγξουν τα ολιγοπώλια και θα σπάσουν τον κύκλο αλληλοτροφοδότησης των ανατιμήσεων.
Διαφορετικά, οι πολίτες θα συνεχίσουν να βλέπουν την αγοραστική τους δύναμη να εξανεμίζεται, την ώρα που οι οικονομικοί δείκτες των επιχειρήσεων θα ευημερούν.
