Σε ανατροπή μια σειρά από εμπεδωμένες προκαταλήψεις που αφορούν τόσο το μικρό μέγεθος των επιχειρήσεων (το οποίο συχνά συσχετίζεται εσφαλμένα με χαμηλές οικονομικές επιδόσεις) όσο και την προχωρημένη ηλικία των ανθρώπων (οι οποίοι παρουσιάζονται ως οικονομικό βάρος) προχωρά το ερευνητικό κείμενο του ΙΜΕ ΓΣΕΒΕΕ με τίτλο «Ασημένια Οικονομία: Οι επιπτώσεις των δημογραφικών αλλαγών στις μικρές επιχειρήσεις», με τη συγγραφέα του Αντιγόνη Λυμπεράκη, οικονομολόγος και καθηγήτρια στο Πάντειο Πανεπιστήμιο, να επισημαίνει ότι η αποσπασματική εξέταση αυτών των τάσεων οδηγεί σε παραπλανητικές αφηγήσεις.
Τόσο στην Ελλάδα όσο και στην Ευρώπη, οι πρώην αυτοαπασχολούμενοι αντιμετωπίζουν τον μεγαλύτερο κίνδυνο φτώχειας μετά τη συνταξιοδότηση, λόγω χαμηλών συντάξεων
Αναφορικά με τις μικρές επιχειρήσεις, αμφισβητείται η κυρίαρχη οικονομική αντίληψη που τις θεωρεί αναχρονιστικό κατάλοιπο του παρελθόντος. Η επιβίωση και η ανθεκτικότητά τους από τα μέσα του 20ού αιώνα αποτελούν τη μεγαλύτερη απόδειξη του δυναμισμού τους. Τα σχετικά τους πλεονεκτήματα, όπως η ευελιξία και η προσαρμοστικότητα, πρέπει να ενταχθούν σε έναν βιώσιμο στρατηγικό σχεδιασμό, αντιμετωπίζοντας παράλληλα μειονεκτήματα όπως η έλλειψη συνεργασιών και οι προκαταλήψεις των φορέων πολιτικής και χρηματοδότησης.
Όσον αφορά τα άτομα σε ηλικία ωριμότητας, η συζήτηση συχνά κυριαρχείται από κινδυνολογία. Ωστόσο, η πραγματικότητα δείχνει ότι η υγιής ζωή παρατείνεται και η παραγωγικότητα δεν μειώνεται υποχρεωτικά με την ηλικία. Οι αυτοαπασχολούμενοι και οι επιχειρηματίες μεγαλύτερης ηλικίας (olderpreneurs) παραμένουν ενεργοί στην εργασία για περισσότερα χρόνια.
Παράλληλα, τεχνολογίες όπως η Τεχνητή Νοημοσύνη (ΤΝ) δεν θα τερματίσουν την απασχόλησή τους, αλλά ήδη μετατρέπουν τις θέσεις εργασίας σύμφωνα με τα δικά τους πρότυπα.
Ευρήματα της Έρευνας SHARE
Η στατιστική ανάλυση της πανευρωπαϊκής έρευνας SHARE για άτομα άνω των 50 ετών σε 11 χώρες κατέληξε σε σημαντικά συμπεράσματα:
1. Παράταση εργασίας: Οι αυτοαπασχολούμενοι εργάζονται για περισσότερα χρόνια και συνταξιοδοτούνται αργότερα από τους μισθωτούς, φαινόμενο που είναι ιδιαίτερα έντονο στην Ελλάδα.
2. Χαμηλή συμμετοχή μισθωτών: Οι Έλληνες μισθωτοί (ιδιωτικού και δημόσιου τομέα) έχουν τη χαμηλότερη συμμετοχή στην απασχόληση στις ηλικίες 50-64 ετών συγκριτικά με τους αυτοαπασχολούμενους, τον ευρωπαϊκό μέσο όρο, την Ιταλία και τη Γαλλία.
3. Υγεία: Μέχρι τα 74 έτη, οι αυτοαπασχολούμενοι εμφανίζουν καλύτερες επιδόσεις ψυχικής και φυσικής υγείας σε σχέση με τους συνομηλίκους τους μισθωτούς ή συνταξιούχους.
4. Κίνδυνος φτώχειας: Μετά τα 75 έτη, η εισοδηματική τους θέση υποχωρεί απότομα. Τόσο στην Ελλάδα όσο και στην Ευρώπη, οι πρώην αυτοαπασχολούμενοι αντιμετωπίζουν τον μεγαλύτερο κίνδυνο φτώχειας μετά τη συνταξιοδότηση, λόγω χαμηλών συντάξεων (συνταξιοδοτικό χάσμα).
Κρίσιμες προκλήσεις για το μέλλον
Η συνεξέταση της μακροβιότητας και της μικρής επιχειρηματικότητας αναδεικνύει τέσσερις κρίσιμες προκλήσεις, όπως υπογραμμίζει η μελέτη του ΙΜΕ ΓΣΕΒΕΕ:
• Συνταξιοδοτικό χάσμα: Η ανεπάρκεια των συντάξεων αναγκάζει τους επιχειρηματίες να εργάζονται για πολλά χρόνια, ενώ η αναγκαστική αποχώρησή τους επιφέρει απότομη πτώση του βιοτικού επιπέδου.
• Πρόβλημα διαδοχής: Η συρρίκνωση των οικογενειών και η απροθυμία των παιδιών να αναλάβουν, σε συνδυασμό με τη δυσκολία αποτίμησης της αξίας και μεταβίβασης μη εισηγμένων επιχειρήσεων, οδηγεί συχνά σε κλείσιμο ακόμη και ανθούντων μονάδων.
• Διεθνές περιβάλλον: Η κάμψη της παγκοσμιοποίησης και ο προστατευτισμός ευνοούν τις μεγάλες επιχειρήσεις, περιορίζοντας τις διεθνείς συνεργασίες και τις αλυσίδες αξίας των μικρών (p. 4).
• Ψηφιακός μετασχηματισμός: Η διείσδυση της Τεχνητής Νοημοσύνης παραμένει ακόμη χαμηλή στις επιχειρήσεις και οι μικρές κινδυνεύουν να καταστούν αόρατες αν η ΤΝ δεν διασφαλιστεί ως τεχνολογία γενικής χρήσης.
Κατευθύνσεις και προτάσεις Πολιτικής
Για την αντιμετώπιση αυτών των προκλήσεων, προτείνονται συγκεκριμένες παρεμβάσεις σε τρεις άξονες:
1. Τεχνολογία και Δικτύωση:
Απαιτείται η κάλυψη των αναγκών ψηφιακού αλφαβητισμού (digital literacy) ιδιοκτητών και εργαζομένων. Προτείνεται η δημιουργία ενός «Ψηφιακού Βοηθού» της μικρής επιχείρησης για τη διαχείριση του μεγάλου ρυθμιστικού βάρους στην Ελλάδα, ειδικά προγράμματα μαθητείας με νέους για αμοιβαία μεταφορά γνώσης, καθώς και η λειτουργία ενός Help Desk για την ενίσχυση διεθνών συνεργασιών και το ταίριασμα (matching) επιχειρήσεων.
2. Χρηματοδότηση και Διαδοχή:
Προτείνεται η εισαγωγή προγραμμάτων ρευστοποίησης ακινήτων (equity release ή reverse mortgages) που θα επιτρέψουν στους ηλικιωμένους επιχειρηματίες να αξιοποιήσουν την παγωμένη ακίνητη περιουσία τους. Για τη διαδοχή, προτείνεται ένα ψηφιακό εργαλείο χαρτογράφησης σε συνεργασία με τα επιμελητήρια. Αυτό θα λειτουργεί ως «γραφείο εύρεσης επιχείρησης σε λειτουργία», επιτρέποντας την ομαλή, σταδιακή είσοδο του διάδοχου σε ορίζοντα 3-5 ετών.
3. Ατομική Στήριξη και Συντάξεις:
Κρίνεται αναγκαία η παροχή κινήτρων για συμπληρωματική ασφάλιση υγείας σε άτομα άνω των 65 ετών (p. 6). Για τις χαμηλές συντάξεις, προτείνεται η δημιουργία Help Desk ή ψηφιακού εργαλείου για εξατομικευμένη πληροφόρηση σχετικά με τις εισφορές, καθώς και η παροχή κινήτρων για συμμετοχή σε κεφαλαιοποιητικά συστήματα και επαγγελματικά ταμεία.
Τέλος, είναι επιτακτική η ανάγκη υλοποίησης εκστρατειών ενημέρωσης για την καταπολέμηση των τοξικών στερεοτύπων κατά των ηλικιωμένων και των μικρών επιχειρήσεων, εμποδίζοντας την εσωτερίκευση προκαταλήψεων που οδηγούν σε αδράνεια.
