Το πετρέλαιο βρίσκεται για ακόμη μία φορά στο επίκεντρο της επικαιρότητας.
Αυτή την εβδομάδα, τα Ηνωμένα Αραβικά Εμιράτα (ΗΑΕ) έλαβαν την απροσδόκητη απόφαση να αποχωρήσουν από τον Οργανισμό Χωρών Εξαγωγέων Πετρελαίου (OPEC/ΟΠΕΚ).
Ο ΟΠΕΚ είναι ένα δίκτυο πετρελαιοπαραγωγών χωρών που ιδρύθηκε το 1960 με στόχο τη σταθεροποίηση των τιμών του πετρελαίου, μέσω μέτρων που περιορίζουν τον ανταγωνισμό και αυξάνουν τα κέρδη των κρατών-μελών.
Στις δεκαετίες που ακολούθησαν, ο ΟΠΕΚ εξελίχθηκε σε έναν από τους κυρίαρχους παράγοντες στην παγκόσμια αγορά πετρελαίου, γράφει η Τίνα Σολιμάν-Χάντερ, καθηγήτρια Δικαίου Ενέργειας και Φυσικών Πόρων, σε άρθρο της στο The Conversation.
Αυτό ήταν εμφανές κατά τη διάρκεια του πετρελαϊκού σοκ της δεκαετίας του 1970, όπου οι παγκόσμιες τιμές του πετρελαίου τετραπλασιάστηκαν, κυρίως λόγω των περικοπών στην παραγωγή και τις πωλήσεις που επέβαλε ο ΟΠΕΚ.
Ωστόσο, ο ΟΠΕΚ μόλις έχασε έναν από τους μεγαλύτερους παραγωγούς του, τα ΗΑΕ.
Θα μειωθεί λοιπόν η επιρροή του ΟΠΕΚ; Και τι σημαίνει αυτό για τις παγκόσμιες τιμές του πετρελαίου;
Οι ρίζες του ΟΠΕΚ
Πριν από τον ΟΠΕΚ, υπήρχαν οι «Επτά Αδελφές».
Ο όρος αυτός αναφέρεται στις επτά δυτικές διεθνείς πετρελαϊκές εταιρείες – Texaco, Exxon, Mobil, Chevron, Gulf Oil, British Petroleum και Royal Dutch Shell – που κυριαρχούσαν στη βιομηχανία πετρελαίου τον 19ο αιώνα.
Το πέτυχαν αυτό ελέγχοντας ουσιαστικά κάθε στάδιο της εφοδιαστικής αλυσίδας του πετρελαίου, από την εξόρυξη έως τη διύλιση και τη μεταφορά.
Μέχρι το τέλος του Β’ Παγκοσμίου Πολέμου, οι Επτά Αδελφές είχαν αποκτήσει τον έλεγχο της παραγωγής πετρελαίου στη Μέση Ανατολή, συνάπτοντας συμβάσεις με ηγέτες, οι οποίες ουσιαστικά έδωσαν στις εταιρείες τον απόλυτο έλεγχο των πετρελαϊκών αποθεμάτων τους.
Με το πέρασμα του χρόνου, αυτές οι κυβερνήσεις κουράστηκαν να κυριαρχούνται από τις «Επτά Αδελφές».
Για αυτές, η σταγόνα που ξεχείλισε το ποτήρι ήρθε το 1960, όταν οι πετρελαϊκές εταιρείες προέβησαν σε περικοπές της δημοσιευμένης τιμής, δηλαδή της τιμής που μια εταιρεία συμφωνεί δημοσίως να πληρώσει για το πετρέλαιο.
Σε ένδειξη διαμαρτυρίας, τέσσερα πετρελαιοπαραγωγά κράτη της Μέσης Ανατολής – το Ιράν, το Ιράκ, το Κουβέιτ και η Σαουδική Αραβία – μαζί με τη δυσαρεστημένη Βενεζουέλα, σχημάτισαν το δικό τους καρτέλ τον Σεπτέμβριο του 1960.
Και έτσι γεννήθηκε ο ΟΠΕΚ.
Έκτοτε, ο ΟΠΕΚ έχει επεκταθεί ώστε να περιλαμβάνει επίσημα την Αλγερία, τη Δημοκρατία του Κονγκό, την Ισημερινή Γουινέα, το Γκαμπόν, τη Λιβύη και τη Νιγηρία.
Μία από τις εκατοντάδες πυρκαγιές σε πετρελαιοπηγές του Κουβέιτ που προκάλεσαν οι υποχωρούσες ιρακινές δυνάμεις το 1991
Πώς επηρεάζει ο ΟΠΕΚ τις τιμές του πετρελαίου;
Ο ΟΠΕΚ ιδρύθηκε με ρητό στόχο να καθορίζει την παγκόσμια τιμή του πετρελαίου ρυθμίζοντας την προσφορά πετρελαίου.
Ο στόχος του παραμένει ο ίδιος μέχρι σήμερα.
Για να το επιτύχει αυτό, ο ΟΠΕΚ καθορίζει ποσοστώσεις παραγωγής για τα κράτη μέλη. Αυτό δημιουργεί είτε έλλειψη είτε υπερπροσφορά πετρελαίου.
Η δημιουργία έλλειψης αυξάνει τα κέρδη των μελών του ΟΠΕΚ, ενώ η δημιουργία υπερπροσφοράς εμποδίζει άλλους παραγωγούς – όπως τις ΗΠΑ – να αμφισβητήσουν την κυριαρχία τους.
Το 1973, ο ΟΠΕΚ έδειξε τη δύναμή του για πρώτη φορά επιβάλλοντας εμπάργκο στις εξαγωγές πετρελαίου προς τις ΗΠΑ. Μέσα σε λίγους μήνες, τα μέλη του ΟΠΕΚ κατάφεραν να τετραπλασιάσουν σχεδόν τις παγκόσμιες τιμές του πετρελαίου.
Το εμπάργκο οδήγησε τον κόσμο σε ύφεση, αναγκάζοντας την Ομοσπονδιακή Τράπεζα των ΗΠΑ να μειώσει επανειλημμένα τα επιτόκια. Και η οικονομία της εξαρτώμενης από τις εισαγωγές Ιαπωνίας συρρικνώθηκε για πρώτη φορά από τον Δεύτερο Παγκόσμιο Πόλεμο.
Ωστόσο, ο ΟΠΕΚ έχει ελέγξει πάντα μόνο ένα μέρος της συνολικής παγκόσμιας παραγωγής πετρελαίου. Μεταξύ 1992 και 2022, η παραγωγή του ΟΠΕΚ αντιπροσώπευε κατά μέσο όρο το 40% της παγκόσμιας προσφοράς αργού πετρελαίου.
Το 2016, ο ΟΠΕΚ επέκτεινε την επιρροή του σχηματίζοντας μια συμμαχία με τη Ρωσία και εννέα άλλες χώρες που δεν είναι μέλη. Αυτή η συμμαχία είναι γνωστή ως ΟΠΕΚ+ και σήμερα ελέγχει περίπου το 44% της παγκόσμιας παραγωγής πετρελαίου.
Είναι νόμιμες οι ενέργειες του ΟΠΕΚ;
Η σύντομη απάντηση είναι ότι το θέμα είναι περίπλοκο.
Ο ΟΠΕΚ περιγράφεται συχνά ως καρτέλ – μια ομάδα εξαγωγέων που συνεργάζονται για να αυξήσουν τα κέρδη και να μειώσουν τον ανταγωνισμό.
Αν ο ΟΠΕΚ λειτουργούσε στον ιδιωτικό τομέα, ο έλεγχός του επί των ποσοστώσεων παραγωγής και των τιμών θα θεωρούνταν παράνομος.
Τα καρτέλ απαγορεύονται επειδή είναι αντιανταγωνιστικά, καθώς ελέγχουν τεχνητά τις τιμές, καταστέλλουν την καινοτομία και περιορίζουν την παραγωγή. Κάνουν όλα αυτά διατηρώντας παράλληλα την ψευδαίσθηση του ανταγωνισμού.
Όμως τα μέλη του ΟΠΕΚ δεν είναι επιχειρήσεις.
Είναι κράτη.
Αρκετές αμερικανικές δικαστικές αποφάσεις υποστηρίζουν ότι οι ενέργειες του ΟΠΕΚ δεν αποτελούν δραστηριότητες καρτέλ και, ως εκ τούτου, δεν μπορούν να προσβληθούν δικαστικά.
Η «υδραυλική ρωγμάτωση» σχιστολιθικών κοιτασμάτων στις ΗΠΑ, μια σημαντική νέα πρόκληση για το μερίδιο αγοράς του ΟΠΕΚ
Μήπως ο ΟΠΕΚ εξασθενεί;
Από το 2000, η δύναμη του ΟΠΕΚ έχει μειωθεί λόγω δύο βασικών παραγόντων.
Ο ένας είναι η αναβίωση των ΗΠΑ ως παγκόσμιας πετρελαϊκής δύναμης. Τον 20ό αιώνα, η παραγωγή πετρελαίου των ΗΠΑ κορυφώθηκε το 1975 πριν μειωθεί απότομα καθώς τα πετρελαϊκά κοιτάσματα της χώρας εξαντλήθηκαν.
Ωστόσο, τη δεκαετία του 2000, οι αμερικανικές πετρελαϊκές εταιρείες βρήκαν έναν τρόπο να συνδυάσουν δύο τεχνικές εξόρυξης πετρελαίου – τη μέθοδο της υδραυλικής ρωγμάτωσης (fracking) και την οριζόντια γεώτρηση – με εξαιρετικά αποτελέσματα. Αυτό επέτρεψε στις ΗΠΑ να διπλασιάσουν την παραγωγή πετρελαίου τους μεταξύ 2010 και 2020. Οι ΗΠΑ είναι πλέον ο κορυφαίος παραγωγός πετρελαίου και φυσικού αερίου στον κόσμο, παράγοντας περίπου 16,5 εκατομμύρια βαρέλια την ημέρα. Το μεγαλύτερο μέρος αυτού προορίζεται για εγχώρια κατανάλωση.
Ο δεύτερος παράγοντας είναι η απρόβλεπτη συμπεριφορά των μελών του ΟΠΕΚ. Ο ΟΠΕΚ είναι ένας διεθνής οργανισμός, αλλά τα κράτη μπορούν και πράγματι αποχωρούν για να επιδιώξουν τα δικά τους συμφέροντα.
Για σχεδόν 30 χρόνια, ο Ισημερινός διέκοπτε, ανανέωνε και αποσύρθηκε από τη συμμετοχή του, πριν τελικά αποχωρήσει από τον ΟΠΕΚ το 2020.
Αυτό του επέτρεψε να αυξήσει την εγχώρια παραγωγή πετρελαίου, απαλλαγμένος από τις ποσοστώσεις παραγωγής του ΟΠΕΚ.
Το Κατάρ αποχώρησε το 2019 για να επικεντρωθεί στις εξαγωγές φυσικού αερίου, αλλά η αποχώρησή του μπορεί να ερμηνευθεί ως απάντηση στη φθίνουσα επιρροή του ΟΠΕΚ. Η κυριαρχία του στο φυσικό αέριο και όχι στο πετρέλαιο μπορεί επίσης να αποτελεί παράγοντα.
Τα ΗΑΕ έχουν γίνει ο πιο πρόσφατος αποστάτης.
Η κυβέρνησή τους σκοπεύει πλέον να αυξήσει την παραγωγή πετρελαίου, απαλλαγμένη από τις υποχρεώσεις του ΟΠΕΚ. Ωστόσο, οι αναλυτές θεωρούν την απόφαση των ΗΑΕ ως ένδειξη αυξανόμενων ρήξεων μεταξύ των χωρών του Κόλπου.
Και ο συνεχιζόμενος πόλεμος μεταξύ ΗΠΑ και Ιράν έχει μόνο εντείνει τις εντάσεις.
Η αποχώρηση των ΗΑΕ αποτελεί σημαντικό πλήγμα για την επιρροή του ΟΠΕΚ.
Στον σημερινό ασταθή κόσμο, άλλα μέλη του ΟΠΕΚ ενδέχεται επίσης να εξετάσουν το ενδεχόμενο να αποχωρήσουν από τον οργανισμό.
Όμως, μόνο ο χρόνος θα δείξει αν αυτή η απόφαση είναι γενναία ή απερίσκεπτη.
