«Το μόνο που πρέπει να φοβόμαστε είναι ο φόβος». Είναι μία από τις πιο διάσημες φράσεις που έχει πει ποτέ πολιτικός ηγέτης απευθυνόμενος στον λαό. Πρόκειται για το πρώτο δημόσιο διάγγελμα του Αμερικανού προέδρου Φραγκλίνου Ρούζβελτ, αμέσως μετά την εκλογή του τον Μάρτιο του 1933, εν μέσω της Μεγάλης Ύφεσης.
Η ομιλία του Ρούζβελτ θεωρείται ιστορική, καθώς παρουσίασε τις βάσεις του New Deal, μιας νέας οικονομικής και κοινωνικής συμφωνίας, για το ξεπέρασμα της βαθιάς κρίσης.
Σήμερα οι συνθήκες είναι διαφορετικές, αλλά ο φόβος επιστρέφει, φορώντας νέα ρούχα. Τότε ήταν μια εποχή μαζικής ανεργίας, με στρατιές ανθρώπων που είχαν απολυθεί και σχεδόν ικέτευαν για μια δουλειά. Σήμερα τα ποσοστά ανεργίας στον ανεπτυγμένο κόσμο είναι χαμηλά. Στην Ευρώπη η ανεργία ανέρχεται στο 5,9% και στις ΗΠΑ είναι ακόμα χαμηλότερη, στο 4,3% με απρόσμενα μεγάλη αύξηση της απασχόλησης τον Μάρτιο.
Κι όμως, ο φόβος της μαζικής αντικατάστασης θέσεων εργασίας από μοντέλα τεχνητής νοημοσύνης, στοιχειώνει την καθημερινότητα εκατομμυρίων εργαζομένων σε όλο τον πλανήτη. Παγκόσμια έρευνα της KPMG δείχνει ότι το 52% των εργαζομένων πιστεύει ότι η τεχνητή νοημοσύνη θα βλάψει την εργασιακή τους ασφάλεια, τροφοδοτώντας το άγχος.
Τι ισχύει στην Ελλάδα
Αντίστοιχες έρευνες στην Ελλάδα αποκαλύπτουν μια διττή στάση των εργαζομένων απέναντι στην τεχνητή νοημοσύνη. Για παράδειγμα, στην τελευταία έρευνα της PwC η πλειονότητα απάντησε ότι η τεχνητή νοημοσύνη μπορεί να βελτιώσει την παραγωγικότητα, την ποιότητα και τη δημιουργικότητα της εργασίας. Αντιθέτως, είναι επιφυλακτικοί για τις επιπτώσεις της ΑΙ στην εργασιακή ασφάλεια και τους μισθούς. Ιδίως ανάμεσα στους νέους εργαζόμενους και σε όσους βρίσκονται στο μέσο της καριέρας τους (GenZ-GenX), τα αρνητικά συναισθήματα για την ΑΙ (ανησυχία, σύγχυση) υπερβαίνουν τα θετικά (περιέργεια, ενθουσιασμός).
Σε παρόμοια έρευνα της Deloitte, οι νεότεροι εργαζόμενοι (GenZ και Μillenials) απάντησαν ότι το κορυφαίο συναίσθημα απέναντι στην ΑΙ είναι η αβεβαιότητα. Εξίσου έντονη είναι η ανησυχία ότι η αυτοματοποίηση με βάση τη χρήση GenAI θα καταργήσει θέσεις εργασίας και θα δυσκολέψει την είσοδο των νεότερων στο εργατικό δυναμικό.
Ο φόβος διαχέεται
Ο φόβος αυτός είναι είναι εν μέρει δικαιολογημένος. Κάθε μέρα κατακλυζόμαστε από ζοφερές προβλέψεις διάσημων γκουρού της τεχνολογίας, ή tech bros όπως αποκαλούνται πλέον. Ο Ντάριο Αμοντέι της Αnthropic, της εταιρείας του Claude προειδοποίησε ότι ως το 2030 η τεχνητή νοημοσύνη θα μπορούσε να εξαφανίσει τις μισές θέσεις εργασίας εισαγωγικού επιπέδου για υπαλλήλους γραφείου. Ο CEO τεχνητής νοημοσύνης της Microsoft, Μουσταφά Σουλεϊμάν τα λέει ακόμα πιο ωμά. Δήλωσε ότι η τεχνητή νοημοσύνη θα μπορούσε να αυτοματοποιήσει «τις περισσότερες, αν όχι όλες» τις εργασίες υπαλλήλων γραφείου εντός 18 μηνών.
Τι και αν άλλες έρευνες καθησυχάζουν ότι οι νέες θέσεις εργασίας που θα δημιουργήσει η τεχνητή νοημοσύνη, θα είναι πιο ποιοτικές και καλοπληρωμένες. Ο φόβος των εργαζομένων ότι θα μας αντικαταστήσουν τα ρομπότ, παραμένει και θεριεύει. Η εξοικείωση με τη χρήση ΑΙ και την ενσωμάτωσή της στην εργασιακή καθημερινότητα, όχι μόνο δεν μετριάζει τις ανησυχίες, αλλά ενίοτε τις ενισχύει.
Δυσλειτουργία Αντικατάστασης από ΑΙ
Σύμφωνα με νέα ακαδημαϊκή μελέτη, ο φόβος ότι θα μας αντικαταστήσει η τεχνητή νοημοσύνη είναι ένα ιδιαίτερο φαινόμενο, τόσο σημαντικό ώστε να αξίζει τη δική του κλινική ονομασία. Τoν έχουν βαφτίσει με το ακρωνύμιο AIRD – Artificial Intelligence Replacement Dysfunction ή Δυσλειτουργία Αντικατάστασης από ΑΙ.
Σύμφωνα με τους ερευνητές «το AIRD είναι ένα νέο, προτεινόμενο κλινικό μοντέλο που περιγράφει την ψυχολογική και υπαρξιακή δυσφορία που ενδέχεται να βιώνουν άτομα που αντιμετωπίζουν την απειλή ή την πραγματικότητα της απώλειας της εργασίας τους λόγω της τεχνητής νοημοσύνης (AI)».
Άγχος, κατάθλιψη, αϋπνία
Σημειώνουν ότι «καθώς τα συστήματα τεχνητής νοημοσύνης αυτοματοποιούν όλο και περισσότερες εργασίες, σε όλους τους κλάδους οι εργαζόμενοι ενδέχεται να προσέρχονται σε επαγγελματίες ψυχικής υγείας με συμπτώματα όπως άγχος, αϋπνία, κατάθλιψη ή σύγχυση ταυτότητας, τα οποία μπορεί να αντανακλούν βαθύτερους φόβους σχετικά με τη σημασία, τον σκοπό και τη μελλοντική απασχολησιμότητά τους».
Το εργασιακό άγχος, ο φόβος της απόλυσης, η δυσφορία για μια δουλειά που δε μας γεμίζει, είναι συναισθήματα – όχι απαραίτητα παθήσεις ή διαταραχές – που προϋπήρχαν της τεχνητής νοημοσύνης. Το να βάζεις όλα αυτά τα συναισθήματα σε ένα κουτάκι και να τα τυλίγεις με την κορδέλα της «δυσλειτουργίας ΙRD» πιθανόν είναι χρήσιμο για τους επαγγελματίες ψυχικής υγείας. Είναι αμφίβολο όμως αν η ψυχολογικοποίηση κοινωνικών προβλημάτων θα μπορέσει να δώσει λύσεις.
Ποιος είμαι εγώ και τι κάνω;
Ακόμη και χωρίς απολύσεις, οι ραγδαίες τεχνολογικές αλλαγές μπορούν να προκαλέσουν άγχος στο προσωπικό. Όταν οι εργασίες αυτοματοποιούνται, κάποιοι εργαζόμενοι μπορεί να βιώσουν μια απώλεια επαγγελματικής ταυτότητας ή σκοπού.»
Δεν χρειάζεται καν να υλοποιηθεί η απειλή της αντικατάστασης. Και μόνο η αίσθηση του κινδύνου, μπορεί να επηρεάσει αρνητικά την εργασιακή συμπεριφορά. Οι εργαζόμενοι μπορεί να αποσυρθούν, να αντισταθούν στη νέα τεχνολογία ή ακόμη και να κρύψουν τις γνώσεις τους για να προστατεύσουν την αξία που αντιλαμβάνονται ότι έχουν.
Η πίεση για συνεχή αναβάθμιση της εργασιακής απόδοσης επιδεινώνει την κατάσταση. Ορισμένοι εργαζόμενοι αισθάνονται ότι πρέπει να ανταγωνιστούν την αποδοτικότητα των μηχανών ή να αναβαθμίζουν συνεχώς τις δεξιότητές τους για να επιβιώσουν. Νιώθουν ότι δεν είναι ποτέ αρκετά καλοί ή αρκετά ασφαλείς στη θέση εργασίας τους.
Πώς μπορούν οι εργοδότες να ενισχύσουν την ανθεκτικότητα
Το σαράκι που τρώει την εργασιακή δέσμευση είναι η αβεβαιότητα. Όταν οι τεχνολογικές αλλαγές εισάγονται πολύ γρήγορα και άτσαλα, με περιορισμένη συμμετοχή του προσωπικού στην όλη διαδικασία, είναι εύλογο οι εργαζόμενοι να νιώσουν επιτηρούμενοι και αναλώσιμοι.
Μια λύση που προτείνεται, είναι η διαφάνεια στη χρήση ΑΙ και αυτοματοποιημένων συστημάτων. Οι εταιρείες που βρίσκονται στην αιχμή των εξελίξεων, επενδύουν σε δομημένα προγράμματα αναβάθμισης δεξιοτήτων, καθοδήγηση και υποστήριξη ψηφιακής παιδείας.
Άλλες εταιρείες συνδυάζουν τις τεχνολογικές αλλαγές με «ελέγχους ευξίας» (wellbeing checks) και εκπαίδευση των διευθυντών σχετικά με τον τρόπο συζήτησης για την τεχνητή νοημοσύνη.
Σύμφωνα με επαγγελματίες του ΗR – της διαχείρισης ανθρώπινου δυναμικού – το μέλλον της εργασίας θα εξαρτηθεί από το κατά πόσο οι εργοδότες θα ενσωματώσουν την τεχνητή νοημοσύνη με τρόπους που θα διαφυλάσσουν τη δικαιοσύνη, τη διαφάνεια και την ανθρώπινη αξία. Αυτό που χρειάζονται οι εργαζόμενοι, είναι να μάθουν την αλήθεια για το τι πραγματικά θα αλλάξει η τεχνητή νοημοσύνη.
Να έχουν τεκμηριωμένες διαβεβαιώσεις όχι λόγια του αέρα) για το πού οι άνθρωποι θα παραμείνουν απαραίτητοι. Τελευταίο, αλλά όχι λιγότερο σημαντικό, να τους δίνεται υποστήριξη ώστε να μπορέσουν να εξελιχθούν σε νέες μορφές εργασίας.
