Επιμέλεια: Στέλιος Βασιλούδης
Η Ευρωπαϊκή Ένωση (ΕΕ) είναι θεατής στον πόλεμο του Ιράν, αλλά ενδέχεται να υποστεί σημαντικές παράπλευρες απώλειες. Από τη μία πλευρά, η κοινή γνώμη σε όλη την Ευρώπη αντιτίθεται σε μια σύγκρουση που παρακάμπτει τις βασικές αρχές του διεθνούς δικαίου. Από την άλλη, η ήπειρος εξακολουθεί να εξαρτάται σε μεγάλο βαθμό από τις Ηνωμένες Πολιτείες για τις ανάγκες ασφάλειας και ενέργειας της. Μια οριστική αντιπολεμική στάση κινδυνεύει να την αποξενώσει από τον Πρόεδρο Donald Trump, αφήνοντας την Ευρώπη στρατηγικά εκτεθειμένη. Μιλάμε για μια κατάσταση παγίδευσης.
Το να περπατάς σε ένα τέτοιο γεωπολιτικό τεντωμένο σχοινί πρέπει να είναι βασανιστικό. Ωστόσο, ακόμη και μετριάζοντας τις προσδοκίες, η αντίδραση των Βρυξελλών ήταν ατυχής. Η ηγεσία της φαίνεται απογοητευτικά έτοιμη να αποκηρύξει τις θεμελιώδεις αρχές της ταυτότητας της ΕΕ. Η Kaja Kallas, η φωνή για τις εξωτερικές υποθέσεις της ΕΕ, έχει περιορίσει τη ρητορική της στην καταδίκη του Ιράν χωρίς να αμφισβητεί τη νομιμότητα της αμερικανο – ισραηλινής επίθεσης.
Ωστόσο, η πιο εκπληκτική δήλωση προέρχεται από την Πρόεδρο της Ευρωπαϊκής Επιτροπής, Ursula von der Leyen. Πρόσφατα, υπονόησε ότι η διεθνής τάξη που βασίζεται σε κανόνες μπορεί να αποτελεί εμπόδιο για τα γεωπολιτικά συμφέροντα της ΕΕ. Η ίδια η von der Leyen που μόλις πριν από τρία χρόνια, επικαλέστηκε το διεθνές δίκαιο για να καταδικάσει τον παράνομο πόλεμο της Ρωσίας στην Ουκρανία, τώρα υποστηρίζει ότι οι ίδιοι αυτοί κανόνες είναι παρωχημένοι επειδή δεν ταιριάζουν στα άμεσα συμφέροντα της ΕΕ. Η ειρωνεία είναι δηκτική.
Οι ηγέτες της ΕΕ έχουν ξεχάσει το ισχυρό μάθημα του Winston Churchill ότι η δύναμη είναι συχνά μια κατάσταση του νου. Η ηττοπάθεια είναι μια αυτοεκπληρούμενη προφητεία. Αποθαρρύνοντας τον πληθυσμό και παραγκωνίζοντας το δημόσιο αντιπολεμικό αίσθημα, η ελίτ των Βρυξελλών κινδυνεύει να διευρύνει το ρήγμα με την κοινωνία των πολιτών. Αυτό επιτείνει ένα μακροχρόνιο αίσθημα δημοκρατικού ελλείμματος, το οποίο έχουν οικειοποιηθεί επιδέξια τα τελευταία χρόνια αντιευρωπαϊκές φατρίες εντός των εθνικων συνόρων.
Καθώς οι αναπόφευκτες συνέπειες του πολέμου αρχίζουν να γίνονται εμφανείς – με τη μορφή της ραγδαίας αύξησης των τιμών της ενέργειας, του πληθωρισμού και της μαζικής μετανάστευσης – η κοινωνική αστάθεια θα συνεχίσει να τροφοδοτεί την ευρωσκεπτικιστική φλόγα. Όταν οι καπετάνιοι του πλοίου υπονοούν ότι βυθίζεται, οι επιβάτες σπεύδουν προς την έξοδο.
Εάν η ΕΕ αποδεχτεί την κατάρρευση της βασισμένης σε κανόνες τάξης, θα χάσει την ικανότητά της να αντέξει τον εξωτερικό καταναγκασμό, είτε πρόκειται για τον ρωσικό επεκτατισμό είτε για τις φιλοδοξίες του Trump για τη Γροιλανδία. Το να παραδεχτεί κανείς κάτι ισοδυναμεί με το να θέσει σε κίνδυνο την ύπαρξη της ενιαίας αγοράς, η οποία βασίζεται στις αρχές της πολυμέρειας που τώρα βρίσκονται υπό πολιορκία.
Επιπλέον, η von der Leyen δεν έχει εντολή εξωτερικής πολιτικής και οι απόψεις της δεν είναι καθόλου ομόφωνες μεταξύ των μελών της ΕΕ. Η εξαιρετικά αξιοπρεπής υπεράσπιση του διεθνούς δικαίου από τον Ισπανό πρωθυπουργό Pedro Sanchez δείχνει ότι η ηγεσία με αρχές κερδίζει περισσότερες καρδιές και μυαλά από ό,τι η δουλική παρακολούθηση των επιταγών των ΗΠΑ. Η νομιμότητα κερδίζεται με την προσοχή στις ανησυχίες των πολιτών και οι πολίτες δεν θέλουν η ψυχή της Ευρώπης να θυσιάζεται στο βωμό της διατλαντικής πίεσης.
O πρωθυπουργός της Ισπανίας, Pedro Sanchez
Υπάρχει και ένας άλλος τρόπος. Η ΕΕ θα πρέπει να επιδιώξει μεγαλύτερη αυτάρκεια και νέες συνεργασίες. Οι Βρυξέλλες συχνά υποστηρίζουν την «στρατηγική αυτονομία», αλλά οι ενέργειές τους σε κρίσιμες στιγμές αμφισβητούν το κατά πόσον είναι έτοιμη να εφαρμόσει τα λόγια της. Η αληθινή στρατηγική αυτονομία ξεκινά με την επιμονή και συνεχή πίστη στις αξίες της Ευρώπης.
Στις ΗΠΑ, δεκαετίες απεριόριστου νεοφιλελευθερισμού και απορρύθμισης έχουν διασπάσει την κοινωνία. Ο Trump έχει εκμεταλλευτεί τη δυσαρέσκεια, βασιζόμενος στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης για να μεταδίδει λαϊκιστική παραπληροφόρηση χωρίς τα προστατευτικά κιγκλιδώματα της λογοδοσίας. Στη δεύτερη κυβέρνησή του, η δημοκρατική οπισθοδρόμηση έχει ενταθεί. Τα πανεπιστήμια, οι δημοσιογράφοι, το νομικό επάγγελμα και η δικαστική εξουσία – οι δικαστικές διασφαλίσεις που στηρίζουν μια ελεύθερη κοινωνία – έχουν δεχθεί πυρά.
Αντιθέτως, η ΕΕ αποτελεί μια ρυθμιστική υπερδύναμη, που ορίζεται από τη δέσμευσή της στην ειρήνη και την κοινωνική ισότητα. Έχει πρωτοπορήσει στην εφαρμογή προτύπων για τη βιωσιμότητα, τον ανταγωνισμό, τα εργασιακά δικαιώματα και την προστασία των δεδομένων. Η κανονιστική της ισχύς αγγίζει ακόμη και τις πιο ισχυρές εταιρείες. Πρέπει να συμμορφώνονται με τους κανόνες για να έχουν πρόσβαση στην ελκυστική αγορά της ΕΕ, κάτι που προκαλεί μεγάλη δυσαρέσκεια στον Trump.
Οι απειλές του για δασμολογικούς περιορισμούς, οι οποίες ασκούν πίεση στις αμερικανικές εταιρείες και αποτελούν ένα σαφές χτύπημα στην ΕΕ, υποδηλώνουν ότι οι νόμοι πράγματι έχουν μεγάλη σημασία. Δυστυχώς, η Ευρώπη διστάζει στη δική της γραμμή τερματισμού. Υπό το πρόσχημα της «απλοποίησης», το ρυθμιστικό της δίχτυ ασφαλείας διαλύεται αθόρυβα. Ωθούμενη από μια πρόσφατη κριτική στη γραφειοκρατία των Βρυξελλών, η ΕΕ έχει προσανατολιστεί σε μια τάση απορρύθμισης, θεωρώντας τους νόμους της ως τροχοπέδη στην ανάπτυξη. Πρόκειται για μια απογοητευτική στροφή που θα μπορούσε να θέσει σε κίνδυνο την αξιοπιστία της.
Ένα δεύτερο βήμα προς την αυτονομία είναι να δούμε τη γεωπολιτική ως ένα συμβούλιο ρευστών συμμαχιών. Είδαμε μια συναρπαστική αλληγορία για τη μετατόπιση της παγκόσμιας δυναμικής όταν ο Trump υπαινίχθηκε ότι θα διέκοπτε όλους τους εμπορικούς δεσμούς με την Ισπανία, αντιδρώντας στη στάση «όχι στον πόλεμο» του Sanchez. Ενώ το Πεκίνο προειδοποιούσε κατά της χρησιμοποίησης του εμπορίου ως οπλου, ο Γερμανός Καγκελάριος Friedrich Merz παρέμεινε απογοητευτικά σιωπηλός, καθισμένος δίπλα στον Trump καθώς εκείνος απειλούσε ένα άλλο μέλος της ΕΕ.
Με τον Ατλαντισμό σε παρακμή, η Ευρώπη αναζητά νέους φίλους, συνάπτοντας προσφατα εμπορικές συμφωνίες με την Αυστραλία και το νοτιοαμερικανικό εμπορικό μπλοκ Mercosur. Θα πρέπει επίσης να στραφεί προς την Κίνα. Παρά τις γεωπολιτικές και ιδεολογικές διαφορές, οι Βρυξέλλες και το Πεκίνο θα πρέπει να διερευνήσουν τρόπους συνεργασίας, να υπερασπιστούν την τάξη που βασίζεται σε κανόνες και να αντιμετωπίσουν μια κυβέρνηση των ΗΠΑ που καταφεύγει συνεχώς στον εκφοβισμό. Άλλωστε, η Ευρώπη και η Κίνα είναι βασικοί εμπορικοί εταίροι και θα μπορούσαν να είναι τακτικοί σύμμαχοι σε σχέση με έναν πόλεμο που επηρεάζει και τις δύο.
Ήρθε η ώρα η ΕΕ να ανακτήσει τις θεμελιώδεις αξίες της, να σφυρηλατήσει νέες διπλωματικές συνεργασίες και να συνειδητοποιήσει ότι η μείωση της εξάρτησης από τις ΗΠΑ είναι ο μόνος τρόπος για να μετατρέψει την ευαλωτότητα σε δύναμη. Υπερασπιζόμενη σθεναρά τους πυλώνες της διεθνούς τάξης, μπορεί να κερδίσει παγκόσμιο σεβασμό και να αποκαταστήσει την εσωτερική ελπίδα. Άλλωστε, η αληθινή δύναμη δεν προέρχεται μόνο από το οπλοστάσιο κάποιου, αλλά και από το κύρος της ηθικής που πηγάζει από την υπεράσπιση της λογικής έναντι της βίας.
Πηγή: South China Morning Post
