Μια νέα διαδικτυακή βάση δεδομένων της γερμανικής εφημερίδας Die Zeit για τα αρχεία του Εθνικοσοσιαλιστικού Γερμανικού Εργατικού Κόμματος (NSDAP) έχει μετατραπεί σε ένα απρόσμενο ταξίδι αυτογνωσίας για χιλιάδες Γερμανούς, οι οποίοι ανακαλύπτουν, συχνά με σοκ, δεσμούς των οικογενειών τους με το ναζιστικό καθεστώς.
Η βάση δεδομένων της Die Zeit και η ψηφιακή «επιστροφή» στο παρελθόν
Χαρακτηριστική είναι η περίπτωση του Όλαφ Κέντγκεν, 64 ετών, ανώτερου εμπειρογνώμονα ανθρωπίνων δικαιωμάτων που ζει στη Γαλλία.
Παρά τη μακρά ενασχόλησή του με την ιστορική μνήμη, ήρθε αντιμέτωπος με μια προσωπική αλήθεια που δεν είχε ποτέ επεξεργαστεί: ότι είναι γιος Ναζί.
Ο Όλαφ Κέντγκεν
Η διαδικτυακή αναζήτηση αποκάλυψε πως τόσο ο πατέρας του όσο και ο παππούς του είχαν ενταχθεί στο κόμμα, σε διαφορετικές χρονικές στιγμές της ναζιστικής ανόδου και κυριαρχίας.
Ο ίδιος περιγράφει ότι μεγάλωσε μέσα σε ένα οικογενειακό αφήγημα με κενά και σκιές, ειδικά μετά τον πρόωρο θάνατο του πατέρα του.
«Όταν χάνεις τον πατέρα σου στα 16, τείνεις να χτίζεις μια θετική εικόνα», λέει χαρακτηριστικά.
Η έρευνα, όμως, ανέτρεψε αυτή την εξιδανίκευση, αποκαλύπτοντας όχι μόνο την ένταξη του πατέρα του στο NSDAP την 1η Σεπτεμβρίου 1939, αλλά και τις ιδεολογικές του πεποιθήσεις.
Ο Κέντγκεν είπε ότι ο παππούς του, Λούντβιχ, είχε ενταχθεί στο ναζιστικό κόμμα με την αίσθηση που ένιωθαν πολλοί βετεράνοι της «τεράστιας ταπείνωσης» για την τιμωρητική συνθήκη των Βερσαλλιών στο τέλος του Ά παγκοσμίου Πολέμου, την οποία εκμεταλλεύτηκε ο Χίτλερ. Ο Λούντβιχ έγινε μέλος τον Μάιο του 1933, μόλις τέσσερις μήνες μετά την άνοδο των Ναζί στην εξουσία.
Ο Κέντγκεν γνώριζε επίσης προηγουμένως ότι ο πατέρας του είχε προσφερθεί εθελοντικά να πολεμήσει στον Δεύτερο Παγκόσμιο Πόλεμο.
Αλλά χρειάστηκε το ηλεκτρονικό αρχείο για να μάθει κανείς ότι ο Ερνστ είχε γίνει επίσης μέλος του κόμματος, την ημέρα της έναρξης του πολέμου, την 1η Σεπτεμβρίου 1939 – ένα «πραγματικά εκπληκτικό» γεγονός, όπως είπε, που επηρέασε την κατανόησή του για τα κίνητρα και τον χαρακτήρα του.
Ο πατέρας του Όλαφ Κέντγκεν to 1942 όταν υπηρετούσε στο Ανατολικό Μέτωπο
«Πάντα έλεγα στον εαυτό μου ότι ήθελε να δραπετεύσει από αυτό το αυταρχικό σπίτι κατατασσόμενος στη Βέρμαχτ», είπε ο Κέντγκεν.
«Τώρα συνειδητοποιώ ότι το κύριο κίνητρό του ήταν ίσως στην πραγματικότητα ιδεολογικό. Ίσως, στην ηλικία των 17 ετών, να ήταν πραγματικά πεπεισμένος ότι επρόκειτο για έναν δίκαιο πόλεμο για το καλό της Γερμανίας και της ανθρωπότητας. Αυτό έχει αλλάξει εντελώς την οπτική μου.»
Η κάρτα μέλους στο ναζιστικό κόμμα του πατέρα του Όλαφ Κέντγκεν, Ερνστ
Ιδεολογία, οπορτουνισμός και ένταξη στο ναζιστικό κόμμα
Η αποκάλυψη αυτή δεν είναι μεμονωμένη. Αντίστοιχες ιστορίες ξεδιπλώνονται σε όλη τη Γερμανία, καθώς πολίτες ανακαλύπτουν μέσα από το νέο εργαλείο της Die Zeit ότι παππούδες, γιαγιάδες και συγγενείς είχαν ενταχθεί στους ναζί.
Οι λόγοι για την ένταξη στο ναζιστικό κόμμα κυμαίνονταν από ιδεολογικές πεποιθήσεις, όπως παρατηρείται συχνότερα μεταξύ εκείνων που εγγράφηκαν νωρίς, έως και οπορτουνισμό μεταξύ των όψιμων μελών που έβλεπαν μια ευκαιρία για επαγγελματική εξέλιξη, ενώ υπήρξαν και περιπτώσεις που η ένταξη έγινε λόγω κοινωνικών συνθηκών.
Σύμφωνα με ιστορικούς της εφημερίδας, η ανταπόκριση είναι πρωτοφανής: εκατομμύρια αναζητήσεις και χιλιάδες σχόλια αποτυπώνουν μια κοινωνία που εξακολουθεί να παλεύει με τη συλλογική της μνήμη.
Όπως σημειώνεται, μετά το 1945 μεγάλο μέρος της γερμανικής κοινωνίας αυτοπροσδιορίστηκε ως «θύμα», αφήνοντας στο περιθώριο τη συζήτηση για συνενοχή, συμμετοχή ή ανοχή στα εγκλήματα του ναζισμού.
Νεαρές Γερμανίδες σε ναζιστική παρέλαση κατά την άνοδο του ναζιστικού κόμματος
Η ιστορική διαδρομή και η διάσωση των αρχείων του NSDAP
Το αρχείο του NSDAP, που αριθμούσε περίπου 10,2 εκατομμύρια μέλη, διατηρήθηκε μέσα από μια πολύπλοκη ιστορική διαδρομή: από τη μεταφορά του λίγο πριν το τέλος του πολέμου, μέχρι την αξιοποίησή του από τις συμμαχικές δυνάμεις στη διαδικασία αποναζιστικοποίησης και τελικά την ψηφιοποίησή του.
Η σημερινή εύκολη πρόσβαση σε αυτά τα δεδομένα επαναφέρει στο προσκήνιο ένα ερώτημα που η γερμανική κοινωνία προσπαθεί να διαχειριστεί εδώ και δεκαετίες: τι γνώριζαν πραγματικά οι οικογένειες για τη συμμετοχή τους στο καθεστώς και πόσο βαθιά ριζωμένη ήταν η συνενοχή;
Ο φόβος της επανάληψης και η άνοδος της ακροδεξιάς
Για αρκετούς, όπως ο Νίκο Κάρστεν, η αναζήτηση αυτή δεν είναι μόνο οικογενειακή αλλά και πολιτική.
Η ανησυχία του για την άνοδο της ακροδεξιάς στη Γερμανία και το κόμμα Alternative für Deutschland (AfD – Εναλλακτική για τη Γερμανία)), συνδέεται άμεσα με την ιστορική μνήμη και την επανάληψη μοτίβων ριζοσπαστικοποίησης.
Ο Νίκο Κάρστεν
Όπως επισημαίνουν ιστορικοί και ψυχολόγοι, η «σιωπή των οικογενειών» λειτουργεί συχνά ως άυλο βάρος που περνά από γενιά σε γενιά.
Η αναμέτρηση με το παρελθόν, όσο επώδυνη κι αν είναι, αντιμετωπίζεται πλέον από πολλούς ως μια μορφή απελευθέρωσης, μια καθυστερημένη, αλλά αναγκαία, πράξη ιστορικής διαφάνειας.
Στο τέλος, η υπόθεση δεν αφορά μόνο τα αρχεία ή τα ονόματα σε μια βάση δεδομένων. Αφορά την ίδια τη γερμανική κοινωνία και τον τρόπο που διαχειρίζεται τη μνήμη της: ανάμεσα στην ιστορική ευθύνη, την προσωπική ταυτότητα και την ανάγκη να μην επαναληφθεί ποτέ ξανά το ίδιο σκοτεινό κεφάλαιο.
Με πληροφορίες από: The Guardian
