Ελλείψεις και προβλήματα χαρτογραφεί σε 230 πυκνές σελίδες η νέα ετήσια έκθεση του ΕΜΗΔΙΠΑ (Εθνικού Μηχανισμού Διερεύνησης Περιστατικών Αυθαιρεσίας) για το έτος 2025, του οργάνου που υπάγεται στην Ανεξάρτητη Αρχή του Συνηγόρου του Πολίτη και από το 2016 είναι επιφορτισμένη με τη διερεύνηση των περιστατικών αυθαιρεσίας στα σώματα ασφαλείας. Για την ακρίβεια, ο ΕΜΗΔΙΠΑ είναι υπεύθυνος για την εποπτεία των πειθαρχικών διαδικασιών των σωμάτων ασφαλείας, τις οποίες έχει την ευθύνη να ελέγχει και να απευθύνει συστάσεις στις αρχές. Όταν μάλιστα διαπιστώνει απόκλιση της διαδικασίας από τις συστάσεις του, έχει τη δυνατότητα να αναπέμπει τις υποθέσεις στον αρμόδιο Υπουργό.
Η έκθεση που δόθηκε στη δημοσιότητα στις 30 Ιουνίου εντοπίζει ένα ευρύ έλλειμμα λογοδοσίας από τους ενστόλους κατά την άσκηση των καθηκόντων τους, το οποίο σε κάποιες περιπτώσεις εκτείνεται μέχρι την πλήρη ασυδοσία.
Συγκεκριμένα, μόνο λίγες γραμμές από την έκθεση είναι αφιερωμένες σε βελτιώσεις που σημειώθηκαν στις διαδικασίες πειθαρχικής διερεύνησης των περιστατικών αυθαιρεσίας από την Αστυνομία, το Λιμενικό και την Πυροσβεστική. Αυτές αφορούν την αναμφίβολα θετική αύξηση κατά 71% των υποθέσεων που έφτασαν προς διερεύνηση στον ΕΜΗΔΙΠΑ μέσα από αναφορές πολιτών, αλλά και την αμφιλεγόμενη αύξηση των υποθέσεων που διαβιβάστηκαν από τη διοίκηση, κατά 260% στην περίπτωση του Λιμενικού (19 έναντι των 5 περσινών υποθέσεων) και κατά 40% στην περίπτωση της Αστυνομίας (185 έναντι των περσινών 133).
Σύμφωνα με την έκθεση, αυτό μπορεί να υποδηλώνει αυξητικές τάσεις των περιστατικών αυθαιρεσίας, αλλά ενδεχομένως να αποτελεί και «θετική ένδειξη μείωσης του ‘γκρίζου αριθμού’ των περιστατικών που δεν καταγράφονται».
Σημαντική αύξηση (+50%) παρουσιάζουν οι υποθέσεις προσβολής της σωματικής ακεραιότητας, σε σύγκριση με το προηγούμενο έτος. Οι υποθέσεις αυτές, μαζί με τις προσβολές προσωπικής ελευθερίας, αντιστοιχούν σε ποσοστό μεγαλύτερο του 60% του συνόλου των υποθέσεων το 2025, γεγονός που, όπως γράφει ο Συνήγορος, «αποτελεί διαχρονική σταθερά των υποθέσεων αυθαιρεσίας». Επίσης αυξημένες (11%), όπως και πέρυσι (10.8%), εμφανίζονται οι προσβολές του δικαιώματος στη ζωή.
Σε κάθε περίπτωση, με 272 υποθέσεις, το 2025, έτος αναφοράς της έκθεσης, είναι το δεύτερο έτος σε απόλυτους αριθμούς – πρώτο παραμένει το 2021 με 308 υποθέσεις.
Κάτι για το οποίο ο Συνήγορος επισημαίνει πως καταθέτει κάθε χρόνο τον προβληματισμό του είναι «το φαινόμενο υπερεκπροσώπησης στα φερόμενα θύματα αυθαιρεσίας κάποιων προσώπων με κοινά χαρακτηριστικά. Οι τάσεις στοχοποίησης σε ελέγχους, άσκηση βίας και παραλείψεις προστασίας, προσώπων λόγω της εθνικής ή εθνοτικής τους καταγωγής, φύλου, ταυτότητας ή χαρακτηριστικών φύλου, νεαρής ηλικίας κ.α. είναι ενδεικτική προκαταλήψεων που επιβιώνουν στα σώματα ασφαλείας».
Και προσθέτει: «Η μεροληπτική αστυνόμευση απαγορεύεται ως διάκριση και η λανθάνουσα λειτουργία της είναι ότι ενισχύει τα υφιστάμενα στερεότυπα δημιουργώντας έναν φαύλο κύκλο. Οι προκαταλήψεις στα σώματα ασφαλείας, ακόμη κι αν δεν ερευνηθούν ως ρατσιστικό κίνητρο παράνομης συμπεριφοράς, διαρρηγνύουν την εικόνα ισότιμης μεταχείρισης κάθε προσώπου από τα σώματα ασφαλείας και αποτελούν κίνδυνο για την κοινωνική συνοχή».
Οι αριθμοί των νέων υποθέσεων του 2025 αποτελούν ενδείξεις των τάσεων αυτών, σημειώνει ο Συνήγορος, όπως ο μεγάλος αριθμός νέων υποθέσεων που αφορούν αλλοδαπούς, που ανέρχεται σε 65 υποθέσεις.
Επίσης, «χαρακτηριστικές υποθέσεις που υποβλήθηκαν στην Αρχή, παρά τον σχετικά μικρό αριθμό τους, λόγω της ευαλωτότητας κι ενδεχομένως του φόβου των στοχοποιούμενων θυμάτων να αντιπαρατεθούν στην κρατική εξουσία, αφορούν και ανηλίκους/νεαρά άτομα».
Απουσία λογοδοσίας
Απροκάλυπτη φαίνεται να είναι σε πολλαπλά επίπεδα η απροθυμία των σωμάτων ασφαλείας να λογοδοτήσουν για τον τρόπο λειτουργίας τους, αρχής γενομένης με την άρνηση για πολλοστή συνεχή χρονιά της Γενικής Γραμματείας Αντεγκληματικής Πολιτικής να διαβιβάσει έστω και μία υπόθεση πειθαρχικής έρευνας σωφρονιστικού υπαλλήλου, παρά τις συσσωρευμένες περιπτώσεις θανάτων κρατουμένων για τους οποίους δεν φαίνεται να πραγματοποιείται καμία εσωτερική έρευνα.
«Παρά τις προβλέψεις του νόμου, η φυλακή εξακολουθεί να λειτουργεί ως κλειστό σύστημα, αν όχι αυτορρύθμισης, πάντως αποκλειστικά εισαγγελικής εποπτείας ως προς τα φαινόμενα αυθαιρεσίας εκ μέρους σωφρονιστικών υπαλλήλων, συμπεριλαμβανομένων παραλείψεων προστασίας από βία συγκρατουμένων», επισημαίνεται στην έκθεση.
Αν όμως η στάση της πολιτικής ηγεσίας του προσωπικού των φυλακών θα μπορούσε να θεωρηθεί υπηρεσιακή ιδιοσυγκρασία, τα στατιστικά του ΕΜΗΔΙΠΑ για το 2025 δείχνουν ότι μάλλον αποτελεί αντιπροσωπευτική ένδειξη για τον πειθαρχικό έλεγχο σε όλα τα σώματα των ενστόλων.
Από τα 119 πορίσματα που εξέδωσε ο μηχανισμός μέσα στο 2025, διαπιστώθηκε ότι ο πειθαρχικός έλεγχος μέσω ΕΔΕ ή ΠΔΕ υπήρξε πλημμελής στο 62,9% των περιπτώσεων, στις 76 δηλαδή από τις 119 υποθέσεις.
Μάλιστα, η λεπτομερειακή εξέταση των περιστατικών που καταλαμβάνει το μεγαλύτερο μέρος της έκθεσης, δείχνει προς μια σειρά επαναλαμβανόμενων μοτίβων στους εσωτερικούς ελέγχους της ΕΛΑΣ και του Λιμενικού. Από τη συστηματική διαγραφή των βίντεο που θα συνεισέφεραν στη διερεύνηση των περιστατικών, μέχρι την απροθυμία των ελεγκτών να ακολουθήσουν τις προβλεπόμενες διαδικασίες και να εφαρμόσουν τα προβλεπόμενα κριτήρια αξιολόγησης της δράσης των ενστόλων στο εκάστοτε περιστατικό.
Για παράδειγμα, στην περίπτωση της χρήσης των χειροβομβίδων κρότου-λάμψης κατά διαδηλωτών και δημοσιογράφων σε μεγάλο πλήθος περιστατικών, ο ΕΜΗΔΙΠΑ διαπίστωσε ότι τα όργανα που πραγματοποίησαν τον διοικητικό έλεγχο, δεν εξέτασαν ποτέ αν τηρήθηκαν οι κανόνες ασφαλούς χρήσης τους, δεν πραγματοποίησαν καμία συλλογή τεκμηρίων που θα μπορούσε να ταυτοποιήσει τον αστυνομικό που προέβη σε παράτυπη χρήση της, δεν έθεσαν ποτέ το ζήτημα της άρνησης των οργάνων να φέρουν τα προβλεπόμενα διακριτικά.
Επίσης, σε μεγάλο πλήθος περιπτώσεων, ο διοικητικός έλεγχος αρνήθηκε τη συνάφεια ανάμεσα στη χρήση των χειροβομβίδων κρότου-λάμψης και τις βλάβες που προκλήθηκαν σε αυτούς που τις δέχθηκαν. Τέλος, οι ισχυρισμοί των αστυνομικών έγιναν συχνά δεκτοί κατά γράμμα, ακόμα κι όταν υπήρχαν μάλλον αδιάσειστα τεκμήρια περί του αντιθέτου.
Το θεσμικό πρόβλημα
Η βαρύτητα των υπό εξέταση περιστατικών εκτείνεται από περιπτώσεις απρόκλητων επιθέσεων, βασανιστηρίων, επαναπροωθήσεων προσφύγων που έχουν τεκμηριωθεί από αποφάσεις του Ευρωπαϊκού Δικαστηρίου Δικαιωμάτων του Ανθρώπου και από τον εσωτερικό έλεγχο της Frontex, μέχρι θανατηφόρους πυροβολισμούς κατά μεταναστών και τον θάνατο του Κώστα Μανιουδάκη στα Χανιά κατά τη διάρκεια αστυνομικού ελέγχου.
Ανησυχία ωστόσο φαίνεται να προκαλεί στον Συνήγορο του Πολίτη και η συνολική στάση της πολιτείας για την αντιμετώπιση των προβλημάτων που διαπιστώνονται στον διοικητικό έλεγχο.
Υπενθυμίζεται ότι η ίδια η δημιουργία του ΕΜΗΔΙΠΑ υπό τον Συνήγορο του Πολίτη προέκυψε ύστερα από πρόταση του Συμβουλίου της Ευρώπης και αποτελεί συνέπεια των πολλαπλών καταδικών της χώρας στο Ευρωπαϊκό Δικαστήριο Δικαιωμάτων του Ανθρώπου για παραβίαση θεμελιωδών δικαιωμάτων από τα σώματα ασφαλείας.
Ενδεικτική όμως των προθέσεων της πολιτείας είναι η στάση που έχει τηρήσει στις περιπτώσεις που ο ΕΜΗΔΙΠΑ απευθύνθηκε στην πολιτική ηγεσία. Συγκεκριμένα, ο Μηχανισμός του Συνηγόρου του Πολίτη δύναται στις περιπτώσεις που τα αρμόδια όργανα δεν συμμορφώνονται με τις παρατηρήσεις του για τα κενά των πειθαρχικών ερευνών, να απευθύνεται στον αρμόδιο υπουργό ως ανώτερο πειθαρχικό προϊστάμενο.
Όπως πληροφορεί η έκθεση, το 2025, η Αρχή έκανε 14 φορές χρήση αυτού του δικαιώματος, αναπέμποντας υποθέσεις στο Υπουργείο Προστασίας του Πολίτη. Και τις 14 φορές, αυτό που έκανε η ηγεσία του Προ.Πο. ήταν μόνο να προωθήσει τις παρατηρήσεις του Συνηγόρου στην αρμόδια Διεύθυνση του Αρχηγείου της ΕΛΑΣ για να διαβιβαστεί από εκεί στις περιφερειακές διευθύνσεις, χωρίς καν μια υπενθύμιση ότι βάσει νόμου, οφείλουν να συμμορφώνονται με τις παρατηρήσεις του Συνηγόρου.
«Κατά συνέπεια και με βάση το μοτίβο που φαίνεται να έχει διαμορφωθεί, ακολουθεί είτε η ρητή άρνηση περαιτέρω ενεργειών… είτε μια τυπική επανάληψη της πειθαρχικής διαδικασίας», συμπεραίνουν οι συντάκτες της έκθεσης.
Μάλιστα, οι 11 πρώτες τέτοιες επιστολές-πορίσματα που αναπέμφθηκαν στην πολιτική ηγεσία μέχρι τα τέλη του 2024 «κατέληξαν να αρχειοθετηθούν από την Αρχή δεδομένης της μακράς διάρκειας που μεσολάβησε χωρίς οι συστάσεις της να εισακουστούν καθόλου ή επί της ουσίας και χωρίς να δοθούν οι απαιτούμενες κατά τον νόμο εξηγήσεις προς αυτό».
Ενδιαφέρον ως προς τη θεσμική διάσταση του ζητήματος παρουσιάζει και η ενότητα «Νομοθετικές Εξελίξεις και Προτάσεις» της έκθεσης, η οποία επιχαίρει για τις νομοθετικές πρωτοβουλίες που ελήφθησαν μέσα στο 2025, συγκεκριμένα τη σύσταση Διεύθυνσης Δεοντολογίας και Εσωτερικού Ελέγχου υπό τον Αρχηγό της ΕΛΑΣ και τη νομοθετική επίλυση του προβλήματος με τις κάμερες που φέρουν – ή τουλάχιστον οφείλουν να φέρουν – οι αστυνομικοί, που συχνά εμποδιζόταν η χρήση του υλικού τους στις πειθαρχικές έρευνες λόγω… προσωπικών δεδομένων.
Η αμέσως επόμενη ενότητα του κεφαλαίου, ωστόσο, φέρει τον τίτλο «Πλημμελής εφαρμογή νομοθετικών βελτιώσεων προηγουμένων ετών» και ανθολογεί όλες τις πρωτοβουλίες της κυβέρνησης να διορθώσει τα νομικά κενά στις διαδικασίες λογοδοσίας και διαφάνειας, οι οποίες όμως σύμφωνα με τις διαπιστώσεις του ΕΜΗΔΙΠΑ δεν εφαρμόζονται στην πράξη.
Παράλληλα, ως προς τη γενικότερη υποδοχή των εκθέσεών του, στο εισαγωγικό του σημείωμα ο Συνήγορος του Πολίτη, Ανδρέας Ποττάκης, τονίζει ότι «φαινόμενα αμφισβήτησης, υπονόμευσης ή και επιθέσεων προς τον Συνήγορο του Πολίτη, σε όποια ευρωπαϊκή χώρα και αν διαπιστώνονται, συνιστούν ανησυχητικά συμπτώματα υπονόμευσης του κράτους δικαίου και βαθιάς κρίσης θεσμών».
