Η βιομηχανική μετάβαση της Ευρώπης κινδυνεύει να μετεξελιχθεί σε ένα σαρωτικό κοινωνικό τσουνάμι. Για να αποτραπεί μια τέτοια εξέλιξη, δεν αρκεί πλέον ο ήπιος συντονισμός μεταξύ των κρατών, αλλά απαιτούνται δεσμευτικές εργασιακές εγγυήσεις.
Όπως υπογραμμίζει η Τζούντιθ Κίρτον-Ντάρλινγκ στο Social Europe, η Ευρωπαϊκή Επιτροπή έχει απόλυτο δίκιο σε ένα πράγμα: η κρίση ανταγωνιστικότητας που μαστίζει την Ευρώπη δεν είναι απλώς μια κρίση ενεργειακής εξάρτησης, αλλά αποτελεί ταυτόχρονα και μια βαθιά κρίση στην αγορά εργασίας. Τα νούμερα είναι αμείλικτα. Σύμφωνα με την Αντιπρόεδρο της Κομισιόν, Ροξάνα Μινζάτου, 1,3 εκατομμύρια θέσεις εργασίας στη μεταποίηση βρίσκονται αυτή τη στιγμή σε κίνδυνο.
Το πρόβλημα της Ευρώπης δεν είναι οι δεξιότητες, αλλά οι κακές και επισφαλείς θέσεις εργασίας
Εκατοντάδες χιλιάδες εργαζόμενοι απειλούνται από τις υψηλές τιμές της ενέργειας, πρωτίστως σε βασικές βιομηχανίες όπως ο χάλυβας, τα μη σιδηρούχα μέταλλα, τα χημικά, τα κεραμικά και το γυαλί. Ωστόσο, αυτή η κρίση διαχέεται πλέον και σε άλλους τομείς, καθώς τα χαμηλά επίπεδα παραγωγής, οι αμερικανικοί δασμοί, η κινεζική πλεονάζουσα παραγωγική ικανότητα, η ηλεκτροκίνηση και οι αλλαγές στις αλυσίδες εφοδιασμού επιφέρουν βαρύτατα πλήγματα. Δεκάδες χιλιάδες επιπλέον θέσεις εργασίας σε τομείς όπως οι μπαταρίες, ο ενεργειακός εξοπλισμός και η αυτοκινητοβιομηχανία κρέμονται από μια κλωστή. Δεν μιλάμε για ένα πρόβλημα οριακής προσαρμογής, αλλά για έναν συστημικό βιομηχανικό μετασχηματισμό που εξελίσσεται ταχύτατα, διασχίζοντας σύνορα και ολόκληρες αλυσίδες αξίας.
Αν και η Ευρωπαϊκή Επιτροπή επιτέλους αναγνωρίζει το πρόβλημα –κάνοντας μάλιστα κάποια βήματα προς τη σωστή κατεύθυνση στο Εαρινό Πακέτο του Ευρωπαϊκού Εξαμήνου– οι ενέργειες αυτές δεν είναι αρκετές. Οι βιομηχανικοί εργάτες ζουν ήδη με την αγωνία των αναδιαρθρώσεων, τρέμοντας στην ιδέα ότι η δική τους εταιρεία θα είναι η επόμενη. Για να γίνει αντιληπτό το μέγεθος της απειλής: οι ενεργοβόρες βιομηχανίες απασχολούν σήμερα 2,6 εκατομμύρια εργαζομένους στην ΕΕ. Μόνο το 2025, η ΕΕ έχασε καθαρά περίπου 210.000 θέσεις εργασίας στη μεταποίηση. Αν οι προβλέψεις της Κομισιόν βγουν αληθινές, οι μισές από τις υπάρχουσες θέσεις εργασίας σε αυτούς τους κλάδους θα μπορούσαν να εξανεμιστούν.
Οι εργαζόμενοι πρέπει να βρεθούν στο επίκεντρο της πράσινης μετάβασης
Η Ευρώπη δεν έχει την πολυτέλεια να επιτρέψει μια τέτοια κοινωνική καταστροφή. Πρέπει να ληφθεί αποφασιστική πολιτική δράση για να κατευναστούν οι φόβοι και να αποτραπεί η εκμετάλλευση της κατάστασης από ακραίες πολιτικές δυνάμεις. Ένας Ευρωπαϊκός Νόμος για τις Ποιοτικές Θέσεις Εργασίας (Quality Jobs Act) πρέπει να προωθηθεί άμεσα, σε συνδυασμό με μια πρωτοβουλία για τη Δίκαιη Μετάβαση (όπως ένα πρόγραμμα SURE 2.0), ώστε να διασφαλιστούν οι θέσεις εργασίας και οι εξειδικευμένοι εργαζόμενοι που βρίσκονται πίσω από αυτές.
Ο κατακερματισμός και ο μύθος της «έλλειψης δεξιοτήτων»
Το Ευρωπαϊκό Εξάμηνο αντιμετωπίζει λανθασμένα τις προκλήσεις της αγοράς εργασίας ως αμιγώς εθνικά ζητήματα. Η μεταμόρφωση που συντελείται είναι πανευρωπαϊκή – και ουσιαστικά παγκόσμια. Οι αλυσίδες εφοδιασμού αυτοκινήτων εκτείνονται από την Κεντρική Ευρώπη έως τον Νότο, ενώ τα αναδυόμενα οικοσυστήματα μπαταριών συνδέουν την εξόρυξη, τη διύλιση και τη μεταποίηση σε πολλά κράτη-μέλη. Παρόλα αυτά, η ευρωπαϊκή απάντηση περιορίζεται σε 27 ξεχωριστές εθνικές λίστες υποχρεώσεων. Η ανταγωνιστικότητα, όμως, δεν μπορεί να ανοικοδομηθεί πάνω σε ένα μωσαϊκό ασυντόνιστων μεταρρυθμίσεων. Χρειάζεται κανόνες, εγγυήσεις και επενδύσεις σε ευρωπαϊκό επίπεδο, ανάλογες του μεγέθους της πρόκλησης.
Υπάρχει, επίσης, ένα τυφλό σημείο στην προσέγγιση της Κομισιόν: η αντίληψη ότι οι ελλείψεις εργατικού δυναμικού οφείλονται απλώς σε έλλειψη δεξιοτήτων. Στην πραγματικότητα, οι εργαζόμενοι δεν στερούνται μόνο δεξιοτήτων, αλλά αποφεύγουν συστηματικά τις κακές θέσεις εργασίας. Σε κρίσιμους τομείς όπως οι κατασκευές, η μεταποίηση και η φροντίδα, βλέπουμε κενές θέσεις εργασίας να συνυπάρχουν με στάσιμους μισθούς, επισφαλείς συμβάσεις και σκληρές συνθήκες εργασίας. Η εκπαίδευση από μόνη της δεν αρκεί, αν οι προσφερόμενες θέσεις είναι κακοπληρωμένες και ανασφαλείς.
Αν η Ευρώπη θέλει ένα εργατικό δυναμικό ικανό να ανταγωνιστεί τις ΗΠΑ και την Κίνα, πρέπει να προσφέρει θέσεις εργασίας που οι άνθρωποι θα θέλουν πραγματικά να κάνουν και πάνω στις οποίες θα μπορούν να χτίσουν τη ζωή τους. Για να επιτευχθεί αυτό, τα δημόσια κονδύλια πρέπει να συνδεθούν αυστηρά με τον σεβασμό των συλλογικών συμβάσεων και τον κοινωνικό διάλογο.
Οι εργαζόμενοι στο επίκεντρο των αποφάσεων
Το πιο επικίνδυνο κενό στη σημερινή προσέγγιση είναι η απουσία πραγματικής δύναμης των εργαζομένων στη διαχείριση αυτής της αλλαγής. Πολύ συχνά, οι αναδιαρθρώσεις «συμβαίνουν» στους εργαζόμενους και όχι «μαζί» με αυτούς. Αποφάσεις για κλεισίματα εργοστασίων ή μετεγκαταστάσεις λαμβάνονται πίσω από κλειστές πόρτες. Αυτή είναι η συνταγή για κοινωνική κατακραυγή και αποτυχημένες μεταβάσεις.
Για τον λόγο αυτό, ένας Ευρωπαϊκός Νόμος για τις Ποιοτικές Θέσεις Εργασίας είναι κάτι παραπάνω από δικαιολογημένος· είναι επιβεβλημένος. Αν η ΕΕ εννοεί σοβαρά τα περί ανταγωνιστικότητας, πρέπει να νομοθετήσει σκληρές εγγυήσεις. Ο Νόμος αυτός θα πρέπει να περιλαμβάνει το δικαίωμα πρόβλεψης των αλλαγών (με έγκαιρη ενημέρωση και εμπλοκή των εργαζομένων), ισχυρά πλαίσια συλλογικών διαπραγματεύσεων και ελάχιστα πρότυπα ποιότητας εργασίας, ώστε να σταματήσει ο ανταγωνισμός προς τα κάτω (race to the bottom).
Η ικανότητα της Ευρώπης να πλοηγηθεί σε αυτή τη μετάβαση εξαρτάται από την εμπιστοσύνη του κοινού. Η Κομισιόν ορθώς κρούει τον κώδωνα του κινδύνου, αλλά η διάγνωση από μόνη της δεν λύνει το πρόβλημα. Χωρίς δεσμευτικούς κανόνες και κοινωνικές εγγυήσεις, διακινδυνεύουμε απλώς να «διαχειριστούμε» την παρακμή μας, αντί να διαμορφώσουμε το μέλλον μας.
- Η Τζούντιθ Κίρτον-Ντάρλινγκ είναι Γενική Γραμματέας της ευρωπαϊκής συνδικαλιστικής ομοσπονδίας industriAll European Trade Union. Διαθέτει μακρά εμπειρία στην προάσπιση των εργασιακών δικαιωμάτων στην Ευρώπη, έχοντας διατελέσει Βρετανίδα ευρωβουλευτής από το 2014 έως το 2020, καθώς και συνομοσπονδιακή γραμματέας της Ευρωπαϊκής Συνομοσπονδίας Συνδικάτων (ETUC).
