Βαθιά ριζωμένες παραμένουν οι ανισότητες στους μισθούς ανάμεσα στις γυναίκες και στους άνδρες, παρά τις παρεμβάσεις για την ισότητα και τα όποια, μέχρι σήμερα, μικρά βήματα προόδου. Η απάντηση στο ερώτημα «τι φταίει» για το μισθολογικό χάσμα είναι προφανής – το φύλο – αλλά δεν είναι ολοκληρωμένη καθώς λείπουν σημαντικές παράμετροι.
Μητρότητα και φροντίδα των παιδιών έχουν άμεσο οικονομικό αντίκτυπο στην επαγγελματική πορεία των γυναικών
Τελικά, οι γυναίκες εξακολουθούν να αμείβονται λιγότερο από τους άνδρες επειδή είναι γυναίκες ή επειδή σηκώνουν δυσανάλογα βάρη ως απόρροια του φύλου τους;
Νέες μελέτες επιχειρούν να απομονώσουν τον ρόλο του φύλου και τα συμπεράσματα είναι πιο ξεκάθαρα απ’ όσο αναμενόταν. Όπως έδειξαν τα στοιχεία, το μισθολογικό χάσμα συνδέεται μεν με το φύλο, όχι όμως ως καθαρά βιολογικό δεδομένο, αλλά μέσα από τις κοινωνικές και οικονομικές του συνέπειες.
Ο βασικός καταλύτης παραμένει η μητρότητα και όσα αυτή συνεπάγεται. Δεδομένου ότι μόνο οι γυναίκες κυοφορούν, αναλαμβάνουν συνήθως το μεγαλύτερο μέρος της φροντίδας των παιδιών – γεγονός που έχει άμεσο οικονομικό αντίκτυπο στην επαγγελματική τους πορεία.
Η επιστημονική φαντασία ως πείραμα
Για να φωτιστεί καλύτερα το ερώτημα που αφορά στο φύλο, αξίζει να ξεφύγουμε από τα δεδομένα και τις στατιστικές και να στραφούμε στη λογοτεχνία. Εκεί μπορεί να τεθεί από την αρχή: τι θα συνέβαινε αν το φύλο δεν όριζε προσδοκίες, ρόλους και κοινωνικές ιεραρχίες;
Το διαχρονικό ερώτημα για το «κυρίαρχο» και το «υποταγμένο» – το αρσενικό που επιτυγχάνει εκεί όπου το θηλυκό δεν τα καταφέρνει – διατυπώθηκε ήδη από το 1969 μέσα από το πρωτοποριακό για την εποχή του μυθιστόρημα επιστημονικής φαντασίας της Ούρσουλα Κ. Λε Γκεν, προσφέροντας μια άλλη οπτική.
Στο The Left Hand of Darkness υπάρχει ένας μακρινός πλανήτης που ονομάζεται Χειμώνας (Winter), όπου όλοι οι άνθρωποι είναι «αμφισεξουαλικοί». Κάθε μήνα, οι ενήλικες περνούν από το λεγόμενο kemmer: λίγες ημέρες κατά τις οποίες αναπτύσσουν σεξουαλικά χαρακτηριστικά που καθορίζονται τυχαία – είτε ανδρικά είτε γυναικεία.
Με άλλα λόγια, οποιοσδήποτε μπορεί να κυοφορήσει. Μετά το kemmer, όλα τα σεξουαλικά χαρακτηριστικά υποχωρούν. Στον πλανήτη της Λε Γκεν, απουσιάζει σχεδόν ολοκληρωτικά ο δυϊσμός αρσενικού και θηλυκού – ο προστατευόμενος και ο προστάτης, ο κυρίαρχος και ο υποταγμένος – που «διαπερνά την ανθρώπινη σκέψη», όπως γράφει η συγγραφέας.
Αυτό που πετυχαίνει η υπόθεση της Λε Γκεν είναι να απογυμνώνει το ερώτημα από στερεότυπα και να στρέφει την προσοχή στην ίδια τη μητρότητα. Στον πραγματικό κόσμο, η φροντίδα του παιδιού που έρχεται στη ζωή εξακολουθεί να κατανέμεται άνισα και εκεί ακριβώς εστιάζουν οι έρευνες που ακολούθησαν.
Την τελευταία διετία στις ΗΠΑ, 600.000 γυναίκες βρέθηκαν εκτός εργασίας, παράλληλα με αύξηση των νέων μητέρων
Είναι ακόμα η μητρότητα…
Έπειτα από δεκαετίες ερευνών, το συμπέρασμα που προκύπτει είναι ότι όταν ληφθούν υπόψη οι περιορισμοί που θέτουν η εγκυμοσύνη και η ανατροφή των παιδιών, το ανεξήγητο κομμάτι του μισθολογικού χάσματος αποδεικνύεται ελάχιστο, αναφέρει ο Economist. Με απλά λόγια, δεν είναι το φύλο που καθορίζει τους μισθούς αλλά η μητρότητα και όσα αυτή συνεπάγεται, συμπέρασμα στο οποίο έχει καταλήξει και η νομπελίστρια οικονομολόγος και καθηγήτρια του Χάρβαρντ, Κλαούντια Γκόλντιν.
Τα πιο πρόσφατα στοιχεία από την αγορά εργασίας το αποδεικνύουν. Στις ΗΠΑ, το ποσοστό συμμετοχής των γυναικών στο εργατικό δυναμικό έφτασε σε μεταπανδημικό υψηλό τον Αύγουστο του 2024 (57,7%), συμβάλλοντας στη μείωση του χάσματος ανδρών – γυναικών στις αρχές του 2025 στο 10,1%, το χαμηλότερο ποσοστό που έχει καταγραφεί ποτέ. Ωστόσο, στη συνέχεια η τάση αντιστράφηκε.
Μέσα σε λίγους μήνες, το ποσοστό συμμετοχής των γυναικών υποχώρησε στο 56,9%, γεγονός που μεταφράζεται σε περισσότερες από 600.000 γυναίκες εκτός αγοράς εργασίας. Τα στοιχεία δείχνουν ότι η μεταβολή αυτή δεν συνδέεται με απώλειες σε κλάδους όπου κυριαρχούν οι γυναίκες, αλλά συμπίπτει με αύξηση του αριθμού των νέων μητέρων.
Τα «φυσικά πειράματα»
Ωστόσο, το ερώτημα δεν είναι μόνο αν η μητρότητα σχετίζεται με το μισθολογικό χάσμα, αλλά πώς και πότε το παράγει. Για να δοθεί απάντηση, οι οικονομολόγοι αξιοποίησαν δεδομένα που λειτουργούν ως «φυσικά πειράματα». Ειδικότερα, οι πιο πρόσφατες μελέτες επιχειρούν να διαχωρίσουν την επίδραση της τεκνοποίησης από τις προσδοκίες και τις επιλογές που την συνοδεύουν.
Μελέτες που δημοσιεύτηκαν την τελευταία διετία βασίστηκαν σε ισχυρά σύνολα δεδομένων, τα οποία συνέδεαν αρχεία υγείας με εισοδηματικά στοιχεία σε σκανδιναβικές χώρες. Οι ερευνητές εξέτασαν γυναίκες που υποβάλλονταν σε εξωσωματική γονιμοποίηση – οι οποίες σαφώς επιθυμούσαν να αποκτήσουν παιδιά – και μελέτησαν τη διαφορά στους μισθούς σε βάθος χρόνου, μεταξύ εκείνων που έμειναν έγκυοι και εκείνων που δεν τα κατάφεραν.
Σύμφωνα με τα ευρήματα, οι μητέρες κέρδιζαν πολύ λιγότερα, όμως αυτό το χάσμα μειωνόταν με την πάροδο του χρόνου. Περίπου 10 έως 15 χρόνια μετά τη γέννηση των παιδιών, οι μητέρες εμφάνιζαν ακόμα και ένα μικρό μισθολογικό πλεονέκτημα. Αυτή η προσέγγιση της αξιοποίησης της φυσικής διαφοροποίησης στη γονιμότητα χρησιμοποιήθηκε σε μια νέα μελέτη, από την Καμίλ Λαντέ του London School of Economics.
Οι ερευνητές εστίασαν σε γυναίκες με το σύνδρομο Mayer-Rokitansky-Küster-Hauser (MRKH), μια σπάνια πάθηση κατά την οποία ένα κορίτσι γεννιέται χωρίς μήτρα, αλλά κατά τα άλλα αναπτύσσεται φυσιολογικά. Οι γυναίκες αυτές γνωρίζουν από νωρίς στη ζωή τους ότι δεν θα μπορέσουν να αποκτήσουν παιδιά και, επομένως, διαφέρουν από εκείνες που το ανακαλύπτουν αργότερα, αφού αποτύχουν να συλλάβουν φυσικά ή μέσω εξωσωματικής.
Αυτό θα μπορούσε να επηρεάσει τους μελλοντικούς τους μισθούς, καθώς οι γυναίκες που σχεδιάζουν να αποκτήσουν παιδιά ενδέχεται να κάνουν διαφορετικές επιλογές. Μπορεί, για παράδειγμα, να επενδύσουν λιγότερο στην εκπαίδευσή τους, γνωρίζοντας ότι ενδέχεται να διακόψουν την καριέρα τους αφού γεννήσουν. Αυτή η «πρώιμη» γνώση φαίνεται να κάνει μεγάλη διαφορά.
Η εν λόγω μελέτη διαπίστωσε ότι οι γυναίκες με MRKH στη δεκαετία των 30 και των 40 τους, όταν το μισθολογικό χάσμα μεταξύ ανδρών και γυναικών αρχίζει να ανοίγει, ακολουθούν διαφορετική πορεία από τις άλλες. Η μισθολογική τους εξέλιξη είναι σχεδόν ταυτόσημη με εκείνη των ανδρών συνομηλίκων τους. Με άλλα λόγια, αν αφαιρεθούν τόσο η μητρότητα όσο και οι αποφάσεις που λαμβάνουν οι γυναίκες λόγω αυτής, το μισθολογικό χάσμα φαίνεται να εξαφανίζεται.
Το συμπέρασμα αυτό δεν αναιρεί τη συζήτηση για τις έμφυλες ανισότητες. Αντίθετα, την μετατοπίζει από το «αν» στο «πώς» – από το φύλο καθαυτό στις κοινωνικές και οικονομικές συνέπειες του. Όσο η τεκνοποίηση και η φροντίδα των παιδιών παραμένουν άνισα κατανεμημένες, η ανισότητα στους μισθούς δύσκολα θα εξαλειφθεί. Ίσες γονεϊκές άδειες, ουσιαστική στήριξη της παιδικής φροντίδας και εργασιακές συνθήκες που δεν τιμωρούν τη φροντίδα, ίσως είναι η απάντηση.
