Ζούμε σε μια εποχή όπου η ραγδαία εξέλιξη της τεχνητής νοημοσύνης μονοπωλεί τον δημόσιο λόγο, προκαλώντας δέος αλλά, κυρίως, έναν βαθύ και ενίοτε ακαθόριστο φόβο.
Ωστόσο, αν ξύσουμε την επιφάνεια των τεχνοφοβικών σεναρίων επιστημονικής φαντασίας που κυριαρχούν στον κινηματογράφο -εκείνων περί αυτόνομων μηχανών που αποκτούν συνείδηση και στρέφονται ενάντια στην ανθρωπότητα- θα ανακαλύψουμε ότι η πραγματική ρίζα της κοινωνικής ανησυχίας είναι πολύ πιο προσγειωμένη και απόλυτα υλική.
Ο μέσος άνθρωπος, ο εργαζόμενος που πασχίζει καθημερινά να τα βγάλει πέρα σε ένα ολοένα και πιο εχθρικό οικονομικό περιβάλλον, δεν φοβάται τον αλγόριθμο αυτόν καθαυτόν. Φοβάται το χέρι που ελέγχει τον αλγόριθμο.
Αλήθεια
Και η αλήθεια, όπως καταδεικνύουν αναρίθμητες σύγχρονες αναλύσεις πολιτικής οικονομίας, είναι πως η τεχνητή νοημοσύνη βρίσκεται σήμερα ασφυκτικά συγκεντρωμένη στα χέρια του μεγάλου κεφαλαίου.
Η ανάπτυξη και η εκπαίδευση εξελιγμένων μοντέλων τεχνητής νοημοσύνης απαιτούν κολοσσιαίες επενδύσεις, πρόσβαση σε υπερυπολογιστές, τεράστια υπολογιστική ισχύ και αδιανόητους όγκους δεδομένων. Αυτοί οι πόροι ελέγχονται σχεδόν αποκλειστικά από ένα ολιγοπώλιο τεχνολογικών κολοσσών.
Συνεπώς, η τεχνητή νοημοσύνη δεν αναπτύσσεται σε ένα ουδέτερο, ιδεατό κενό, αλλά εντός των αυστηρών πλαισίων του καπιταλιστικού τρόπου παραγωγής.
Σε αυτό το πλαίσιο, το πρωταρχικό κίνητρο για την ενσωμάτωση αυτής της τεχνολογίας στην οικονομία δεν είναι η κοινωνική ευημερία, η απελευθέρωση του ανθρώπου από τον κάματο ή η δίκαιη κατανομή του παγκόσμιου πλούτου.
Αντιθέτως, εργαλειοποιείται με μοναδικό σκοπό τη διαρκή μεγιστοποίηση του κέρδους. Όταν ένα τόσο ισχυρό εργαλείο ανήκει σε εκείνους που έχουν ως ύψιστο στόχο την αύξηση της υπεραξίας, είναι απολύτως λογικό και δικαιολογημένο η κοινωνική πλειοψηφία να το αντιμετωπίζει με έντονη καχυποψία.
Εδώ ακριβώς αναδεικνύεται με τον πιο εμφατικό τρόπο η αμείλικτη συνέχεια της ταξικής διαπάλης στη σύγχρονη ψηφιακή εποχή. Η ιστορική σύγκρουση μεταξύ κεφαλαίου και εργασίας δεν σταμάτησε ποτέ, απλώς μεταφέρεται πλέον σε ένα νέο, τεχνολογικά και ψηφιακά αναβαθμισμένο πεδίο.
Σε κάθε προηγούμενη βιομηχανική επανάσταση, από την έλευση της ατμομηχανής και τον ηλεκτρισμό μέχρι τη ρομποτική, η τεχνολογική πρόοδος στα χέρια της εκάστοτε ελίτ χρησιμοποιήθηκε συχνά ως μέσο για την εντατικοποίηση της εργασίας, τον ασφυκτικό έλεγχο των εργαζομένων και την ανελέητη συμπίεση του εργατικού κόστους.
Σήμερα, η τεχνητή νοημοσύνη αποτελεί τη νέα «υπερ-μηχανή» μέσω της οποίας οι ιδιοκτήτες των μέσων παραγωγής επιδιώκουν να ελαχιστοποιήσουν την εξάρτησή τους από τη ζωντανή, ανθρώπινη εργασία.
Η υπεραξία, δηλαδή ο πυρήνας της εκμετάλλευσης που προκύπτει από τη διαφορά μεταξύ της αξίας που παράγει ο εργαζόμενος και του μισθού που τελικά λαμβάνει, βρίσκει πλέον νέους, αυτοματοποιημένους δρόμους απόσπασης.
Το κρίσιμο ερώτημα λοιπόν, στο πλαίσιο της ταξικής ανάλυσης, δεν είναι αν η τεχνητή νοημοσύνη ως τεχνολογία είναι «καλή» ή «κακή», αλλά εις βάρος τίνος θα λειτουργήσει η πρακτική εφαρμογή της.
Απάντηση
Η απάντηση, δυστυχώς, διαγράφεται ήδη με μελανά χρώματα για τους απλούς ανθρώπους, για εκείνους δηλαδή που με τη σωματική και πνευματική τους προσπάθεια παράγουν τον πραγματικό πλούτο αυτού του κόσμου.
Επιστημονικές έρευνες και αναλύσεις αγοράς καταλήγουν στο συμπέρασμα ότι η αυτοματοποίηση που επιφέρει η AI απειλεί να εκτοπίσει σταδιακά εκατομμύρια θέσεις εργασίας, πλήττοντας πλέον όχι μόνο τους χειρωνακτικούς κλάδους αλλά και την πνευματική και διοικητική εργασία.
Οι εργαζόμενοι δεν κινδυνεύουν να αντικατασταθούν επειδή ο αλγόριθμος διαθέτει ανώτερη ενσυναίσθηση ή δημιουργικότητα, αλλά κυρίως επειδή το κεφάλαιο τον προτιμά ως τον απόλυτα πειθήνιο «εργάτη»: ένα λογισμικό δεν συνδικαλίζεται, δεν συμμετέχει σε απεργίες, δεν αρρωσταίνει, δεν ζητάει άδειες ή αυξήσεις και, πάνω απ’ όλα, δεν διεκδικεί ποτέ μερίδιο από τα τελικά κέρδη.
Ερώτημα
Στο ερώτημα αν η τεχνητή νοημοσύνη θα κάνει τη ζωή των πολλών καλύτερη ή αν θα αντικατασταθούν στο βωμό των κερδών του κεφαλαίου, η μέχρι τώρα πορεία του ψηφιακού καπιταλισμού δείχνει σαφώς προς τη δεύτερη κατεύθυνση. Ήδη παρατηρούμε την τεχνολογία αυτή να χρησιμοποιείται για τον λεγόμενο «αλγοριθμικό έλεγχο» της εργασίας.
Σε τομείς όπως οι πλατφόρμες διανομής ή τα τεράστια κέντρα εφοδιαστικής αλυσίδας, αδιαφανείς γραμμές κώδικα αναλαμβάνουν τον ρόλο του πιο στυγνού επιστάτη, επιβάλλοντας εξοντωτικούς ρυθμούς αξιολόγησης και παραγωγικότητας χωρίς κανένα περιθώριο ανθρώπινου οίκτου.
Την ίδια στιγμή, εδραιωμένες εταιρείες ανακοινώνουν μαζικές απολύσεις με την αιτιολογία της «αναδιάρθρωσης» ενόψει της ενσωμάτωσης νέων τεχνολογιών, αυξάνοντας δραματικά την εργασιακή ανασφάλεια.
Ακόμα και τα δεδομένα που όλοι μας παράγουμε δωρεάν με την ψηφιακή μας παρουσία, υφαρπάζονται αθόρυβα για να εκπαιδεύσουν τα ίδια ακριβώς συστήματα που αύριο μπορεί να καταστήσουν την εργασία μας περιττή.
Ωστόσο, αυτή η επιθετική στρατηγική του κεφαλαίου κρύβει στο εσωτερικό της μια γιγαντιαία αντίφαση, την οποία η οικονομική ιστορία έχει αναδείξει επανειλημμένα.
Χαρακτηριστικό της αντίφασης που βιώνουμε είναι ένα γνωστό περιστατικό από την ιστορία των εργατικών αγώνων: Όταν κάποτε ένας βιομήχανος της αυτοκινητοβιομηχανίας έδειξε με καμάρι στο συνδικάτο τα νέα ρομπότ λέγοντας με νόημα πως αυτά δεν πρόκειται να κάνουν ποτέ απεργία, ο συνδικαλιστής του απάντησε αφοπλιστικά πως αυτά δεν πρόκειται επίσης ποτέ να αγοράσουν τα αυτοκίνητά του.
Οι αλγόριθμοι παραμένουν άριστοι παραγωγοί, αλλά ανύπαρκτοι καταναλωτές. Αν οι μεγάλες μάζες των απλών ανθρώπων χάσουν τα εισοδήματά τους, αντικατασταθούν και περιθωριοποιηθούν, ποιος θα έχει την αγοραστική δύναμη να καταναλώσει τον πλούτο που θα παράγεται τόσο γρήγορα;
Η άκριτη υιοθέτηση της τεχνητής νοημοσύνης με αποκλειστικό γνώμονα τη μείωση του εργατικού κόστους οδηγεί μαθηματικά στην όξυνση των ανισοτήτων και προοιωνίζεται βαθιές κρίσεις υποκατανάλωσης.
Εν κατακλείδι, ο φόβος μας δεν είναι μια αφελής άρνηση της τεχνολογικής εξέλιξης, αλλά μια απολύτως ορθολογική, ταξικά προσδιορισμένη και εμπειρικά τεκμηριωμένη αντίδραση. Γνωρίζουμε βαθιά μέσα μας ότι μια τεχνολογική επανάσταση τεράστιων δυνατοτήτων έχει αλωθεί από ένα σύστημα που παραδοσιακά θυσιάζει τους ανθρώπους στο βωμό της ανάπτυξης των κερδών.
Όσο η τεχνητή νοημοσύνη παραμένει ιδιωτικό προνόμιο και όπλο στα χέρια των λίγων, η ταξική διαπάλη θα εντείνεται εις βάρος εκείνων που στηρίζουν την πραγματική οικονομία. Η λύση, φυσικά, δεν είναι η τυφλή εναντίωση στην πρόοδο και η απόρριψη της ίδιας της τεχνολογίας, αλλά η ανατροπή των όρων ιδιοκτησίας και ελέγχου.
Μόνο όταν τα τεχνολογικά επιτεύγματα τεθούν υπό κοινωνικό έλεγχο και στην υπηρεσία των συλλογικών αναγκών, η τεχνητή νοημοσύνη θα πάψει να λειτουργεί ως απειλή πάνω από το κεφάλι των εργαζομένων και θα μετατραπεί σε αυτό που θα έπρεπε να είναι εξαρχής: ένα ισχυρό μέσο για την ουσιαστική χειραφέτηση του ανθρώπου.
