Η έρευνα, η καινοτομία, η αξιοποίηση του ανθρώπινου κεφαλαίου της χώρας, μαζί με τις παραγωγικές επενδύσεις, θεωρούνται οι κατεξοχήν μοχλοί αύξησης της παραγωγικότητας, άρα και των μισθών.
Κι όμως, είναι ακριβώς αυτό το πολύτιμο ανθρώπινο κεφάλαιο, που βιώνει διαρκή υποτίμηση και ματαίωση. Νέοι επιστήμονες – ερευνητές, από τα δημόσια πανεπιστήμια, με περγαμηνές, όνειρα και φιλοδοξίες, εκείνοι που θεωρητικά θα πάνε την Ελλάδα μπροστά, αφήνονται χωρίς στήριξη, χωρίς πόρους, χωρίς ένα ολοκληρωμένο σχέδιο για την ακαδημαϊκή έρευνα. Μόνο αποκούμπι των υποψήφιων διδακτόρων και μεταδιδακτορικών ερευνητών, είναι οι χρηματοδοτήσεις μέσω ΕΣΠΑ. Που κι αυτές δίνονται αποσπασματικά και μετ’ εμποδίων, με γραφειοκρατικές αγκυλώσεις και μεγάλα κενά μεταξύ τους.
Το φιάσκο του Trust Your Stars
Μια χαρακτηριστική περίπτωση ματαίωσης των κόπων εκατοντάδων νέων επιστημόνων και ακυρωμένων υποσχέσεων, ήταν το πρόσφατο φιάσκο με το «Τrust Your Stars».
Το πολυδιαφημισμένο πρόγραμμα του υπουργείου Παιδείας, με προϋπολογισμό 80 εκατ. ευρώ από το Ταμείο Ανάκαμψης, παρουσιάστηκε ως εμβληματική πρωτοβουλία «ενίσχυσης της ερευνητικής δραστηριότητας των ελληνικών ΑΕΙ, μέσω χρηματοδότησης ερευνητικών έργων νέων ερευνητών και συμπράξεων ερευνητών διαφορετικών ΑΕΙ».
Κατατέθηκαν συνολικά 1.241 ερευνητικές προτάσεις, εκ των οποίων εγκρίθηκαν μόλις 145, μετά από διαδικασία αξιολόγησης που προκάλεσε έντονες αντιδράσεις από την πανεπιστημιακή και ερευνητική κοινότητα. Καταγγέλθηκαν σοβαρές δυσλειτουργίες και αδιαφάνεια στη διαδικασία αξιολόγησης, κάνοντας λόγο ακόμη και για αξιολόγηση «στο πόδι», με χρήση εργαλείων τεχνητής νοημοσύνης χωρίς σαφές θεσμικό πλαίσιο, χωρίς εγγυήσεις επιστημονικής κρίσης.
Το έργο απεντάχθηκε από το ΤΑΑ, με επίσημη δικαιολογία την αναθεώρηση του Σχεδίου Ανάκαμψης και Ανθεκτικότητας. Σύμφωνα με δημοσιεύματα επιχειρήθηκε η μεταφορά του στο ΕΣΠΑ, αλλά δεν ευδοκίμησε. Το αποτέλεσμα ήταν να «μείνουν στον αέρα», οι νέοι ερευνητές και οι πανεπιστημιακές σχολές, αλλά και να κλονιστεί, πιθανόν ανεπανόρθωτα, η εμπιστοσύνη τους απέναντι την πολιτεία. Μόνο ως τραγική ειρωνεία μπορεί να εκληφθεί το γεγονός ότι ένα πρόγραμμα με τίτλο «Εμπιστοσύνη στ’ αστέρια μας», αποδείχθηκε ανάξιο της εμπιστοσύνης των εν λόγω «αστεριών».
Έρευνα μετ’εμποδίων
Το πολύκροτο ναυάγιο του Τrust Your Stars, έγινε γνωστό και εκτός των τειχών της ερευνητικής κοινότητας εξαιτίας του μεγέθους του αλλά και της σύνδεσης με το Ταμείο Ανάκαμψης. Μπορεί να είναι το πιο ηχηρό, αλλά δεν είναι το μοναδικό. Πρόσφατα, ο σύλλογος Διδακτικού Ερευνητικού Προσωπικού (ΔΕΠ) του Πανεπιστημίου Αιγαίου, έφερε στη δημοσιότητα άλλο ένα σοβαρό ζήτημα, που αφορά χιλιάδες νέους επιστήμονες, υποψήφιους διδάκτορες και μεταδιδακτορικούς ερευνητές από όλη την Ελλάδα. Πρόκειται για τα χρόνια προβλήματα υποχρηματοδότησης που αντιμετωπίζει το ΙΚΥ – το Ίδρυμα Κρατικών Υποτροφιών, με αποτέλεσμα να έχουν «παγώσει» πρακτικά οι περισσότερες υποτροφίες.
Όπως ενημερώνει ο σύλλογος, κατόπιν συνάντησης με την πρόεδρο του ΙΚΥ κ. Βασιλική Κιντή, ο προϋπολογισμός του Ιδρύματος έχει μειωθεί στα περίπου 3,5 εκατ. ευρώ από περίπου 21,5 εκατ. ευρώ προ κρίσης. Το μεγαλύτερο μέρος, δε, από τα 3,5 εκατ. πηγαίνει στην κάλυψη λειτουργικών δαπανών.
Υποτροφίες στον πάγο
Οι υποτροφίες εξωτερικού, που ήταν από τις βασικές αρμοδιότητες του ΙΚΥ, έχουν σταματήσει. Το ίδιο ισχύει για τους μεταδιδάκτορες, ενώ δεν σχεδιάζονται υποτροφίες για το μέλλον.
Οι μόνες υποτροφίες που δίνονται είναι σχεδόν αποκλειστικά μέσω ΕΣΠΑ – με όποια προβλήματα αυτό συνεπάγεται, π.χ. γραφειοκρατίας, κοινών αποφάσεων, οργάνωσης, επιλεξιμότητας.
Το επόμενο διάστημα θα προκηρυχθούν, με χρονική καθυστέρηση, 310 υποτροφίες εσωτερικού, για διδακτορικά που ξεκίνησαν μεταξύ 2021-24. Δηλαδή για εργασίες που θεωρητικά βρίσκονται ήδη στο στάδιο των παραδοτέων. Τα επόμενα χρόνια, σταδιακά θα ακολουθήσουν άλλες 300 υποτροφίες, για εν εξελίξει διδακτορικά με έναρξη από το 2025 και έπειτα. Ορίζοντας ολοκλήρωσης το 2030, έτος στο οποίο λήγει κατόπιν παράτασης το ΕΣΠΑ.
Επιστροφή χρηματοδότησης
Ενδεικτικό των προβλημάτων που δημιουργεί η χρηματοδότηση μέσω ΕΣΠΑ – και όχι από τον τακτικό προϋπολογισμό – είναι ότι ζητείται επιστροφή χρημάτων, εφόσον το διδακτορικό δεν έχει κατατεθεί ως παραδοτέο. Η πρόεδρος ζήτησε από τους καθηγητές να συμβάλλουν με λύσεις γι’αυτό. Εξίσου ενδεικτικό του αδιεξόδου στο οποίο έχει περιέλθει το ίδρυμα, είναι ότι πλέον έχουν στραφεί σε αναζήτηση πόρων από ιδιώτες, έχοντας καταφέρει προς το παρόν να εξασφαλίσει μία υποτροφία, από την Ένωση Σουπερμάρκετ.
Δημοσιονομικός κόφτης;
Ως βασική αιτία που η χρηματοδότηση μέσω τακτικού προϋπολογισμού έχει παγιωθεί σε πενιχρά επίπεδα, κ. Κιντή ανέφερε «τα οικονομικά του κράτους». Τα ίδια οικονομικά που η κυβέρνηση υποστηρίζει ότι έχει καταφέρει να βελτιώσει, επιτυγχάνοντας υψηλά ως και θηριώδη υπερπλεονάσματα. Απ’ό,τι φαίνεται, η δημοσιονομική εξυγίανση εκτός από τις φοροεισπράξεις, που φουσκώνουν μέσω του πληθωρισμού και των ταξικά άδικων έμμεσων φόρων, περνάει και πάνω από τις περικοπές δαπανών στη δημόσια τριτοβάθμια εκπαίδευση.
Μπαλώματα με ΕΣΠΑ
Πώς μπορεί μια πολιτεία να λέει ότι θέλει να κρατήσει στην Ελλάδα το εξειδικευμένο επιστημονικό προσωπικό – τα «stars» όπως τους βαφτίζει, και να επιστρέψουν όσοι έχουν φύγει, ενώ παράλληλα στραγγαλίζει τη δημόσια χρηματοδότηση της ακαδημαϊκής έρευνας;
«Επισημάναμε το απαράδεκτο της τρέχουσας πολιτικής υποτροφιών για την έρευνα, η οποία επιχειρεί να βαφτίσει ως κανονικότητα την έλλειψη επαρκούς χρηματοδότησης από τον τακτικό προϋπολογισμό και τα ‘μπαλώματα’ μέσω ΕΣΠΑ. Τονίσαμε ότι η συνθήκη αυτή διατηρεί αν δεν ενισχύει το brain-drain την ώρα που η κυβέρνηση επαίρεται για τις νίκες της έναντι της φυγής νέων από τη χώρα», σημειώνει ο σύλλογος ΔΕΠ του παν/μίου Αιγαίου.
«Αναφέραμε, ως στοιχειώδες παράδειγμα, το ότι εδώ και τουλάχιστον τρία χρόνια και από ότι φαίνεται για πολλά ακόμη, μια νέα ερευνήτρια ή ένας νέος ερευνητής που θέλει να εκπονήσει διατριβή θα έρθει αντιμέτωπη/ -ος με «κλειστές κουρτίνες και κατεβασμένα ρολά» από το ΙΚΥ – και μάλλον από το ΕΛΙΔΕΚ (Ελληνικό Ίδρυμα Έρευνας και Καινοτομίας) για το οποίο θα χρειαστεί να επανέλθουμε. Επισημάναμε, δε, ότι η επιλογή κάλυψης υποτροφιών μέσω ΕΣΠΑ συνδέεται με μια σειρά από «δευτερογενείς» πλην σημαντικές παρενέργειες, όπως αυτές που προσπαθεί να διαχειριστεί η διοίκηση του ΙΚΥ (π.χ. τύπος «παραδοτέου», υπερβάλλουσα γραφειοκρατία κλπ)», συμπληρώνουν οι πανεπιστημιακοί.
Ζητάνε, μεταξύ άλλων, να προκηρυχθούν υποτροφίες σε όλα τα γνωστικά αντικείμενα, με χρηματοδότηση από τον τακτικό προϋπολογισμό του ΙΚΥ όπως γινόταν την περίοδο πριν τα μνημόνια, με δραστική αύξηση της κρατικής χρηματοδότησης.
Σαν βγεις στον πηγαιμό για το διδακτορικό…
Η Αθηνά Αβαγιανού είναι μεταδιδακτορική ερευνήτρια στο πανεπιστήμιο Αιγαίου στη τμήμα Oικονομικής Γεωγραφίας, μέλος του Πανελλαδικού Σωματείου Εργαζομένων στην Έρευνα και την Τριτοβάθμια Εκπαίδευση (ΣΕΡΕΤΕ), του παραρτήματος Λέσβου.
«Η έλλειψη χρηματοδότησης της έρευνας είναι ένα πάγιο πρόβλημα, που το συνειδητοποιήσαμε όλοι αφού ξεκινήσαμε τα διδακτορικά μας», μας λέει.
Περιγράφει ένα τοπίο κυριολεκτικά άνυδρο, χωρίς καμία εξασφάλιση και με συνεχείς αντιξοότητες. «Οι κρατικές υποτροφίες έχουν συρρικνωθεί ή μηδενιστεί. Τα ελληνικά προγράμματα υπολειτουργούν, όπως συμβαίνει το τελευταίο διάστημα και με το ΕΛΙΔΕΚ. Στα προγράμματα που χρηματοδοτούνται από ευρωπαϊκά κονδύλια υπάρχουν καθυστερήσεις και σκάνδαλα – όπως έγινε με το Trust Your Stars. Μόνη διέξοδος είναι να διεκδικήσουμε ευρωπαϊκά προγράμματα, με τεράστιο ανταγωνισμό – διαγωνιζόμενοι με άλλους 100, 200 και 300 υποψηφίους από το εξωτερικό, που μπορεί να εργάζονται με πολύ καλύτερες συνθήκες και περισσότερους πόρους. Κι όλο το ενδιάμεσο διάστημα, να δουλεύουμε απλήρωτοι για την υποβολή προτάσεων που μπορεί να μην εγκριθούν», μας λέει η εκπρόσωπος του ΣΕΡΕΤΕ.
Διαιωνίζεται το brain drain
Η Αθηνά περιγράφει την έρευνα ως “full-time job” που σπάνια αμείβεται επαρκώς, με τους διδάκτορες και μεταδιδάκτορες να είναι συχνά άνω των 30 ετών και να αντιμετωπίζουν την απουσία οικονομικής ασφάλειας και σταθερότητας. Επισημαίνει επίσης την έλλειψη αναγνώρισης της συνεισφοράς τους από την ακαδημαϊκή κοινότητα, παρά το γεγονός ότι οι ερευνητικές τους δραστηριότητες αποφέρουν οφέλη και κύρος στα πανεπιστήμια.
Ο αγώνας δρόμου μετ’εμποδίων, χωρίς ανταπόδοση, οδηγεί πολλούς ερευνητές να τα παρατήσουν – ιδίως όσοι δεν προέρχονται από προνομιούχα στρώματα.
Όσο περισσότερο η έρευνα εξαρτάται από την εξωτερική – και δη την ιδιωτική – χρηματοδότηση, χωρίς επαρκείς και σταθερούς δημόσιους πόρους και ακαδημαϊκή αυτονομία, είναι πολύ πιο εύκολο να απομακρυνθεί από τις κοινωνικές ανάγκες ή και να στραφεί εναντίον τους.
Χαρακτηριστικό παράδειγμα είναι η έρευνα που τίθεται στην υπηρεσία της πολεμικής βιομηχανίας, με έργα που έχουν «διττή χρήση» – δηλαδή μπορούν να χρησιμοποιηθούν και ως όπλα κατά αμάχων ή ελέγχου πληθυσμού, ακόμα και στα χέρια γενοκτόνων. Φοιτητικοί σύλλογοι και σωματεία ερευνητών διαμαρτύρονται σθεναρά ενάντια στη συμμετοχή των δημόσιων ιδρυμάτων σε τέτοιου είδους προγράμματα. Μια άλλη παρενέργεια είναι ότι η έρευνα που δεν κρίνεται επικερδής για εταιρικούς ομίλους ή υπερεθνικούς σχηματισμούς. μένει στα αζήτητα. «Η σύνδεση με την αγορά και η προώθηση της επιχειρηματικότητας είναι πλέον προαπαιτούμενα για τη χρηματοδότηση. Ως αποτέλεσμα οι κοινωνικές επιστήμες ή έρευνες που δεν έχουν άμεσα εμπορεύσιμο αποτέλεσμα να θεωρούνται άχρηστες και δυσκολεύονται πάρα πολύ να λάβουν υποστήριξη. Αυτή η κατάσταση εντείνει το φαινόμενο του brain drain, καθώς πολλοί ερευνητές είτε φεύγουν στο εξωτερικό είτε εγκαταλείπουν την έρευνα για άλλες θέσεις εργασίας», καταλήγει η κ. Αβαγιανού.
