Με τον κόσμο να αντιμετωπίζει 15 χρόνια στασιμότητας όσον αφορά τη δημοκρατικοποίηση, στον φετινό Δείκτη Φιλελεύθερης Δημοκρατίας του Πανεπιστημίου του Gothenburg η Ελλάδα υποχωρεί τρεις θέσεις σε σχέση με πέρσι, καταλαμβάνοντας την 52η θέση παγκοσμίως και την 24η μεταξύ των χωρών της ΕΕ, με τις σημαντικότερες αδυναμίες να εντοπίζονται στη λειτουργία των θεσμικών αντιβάρων, τον κοινοβουλευτικό και δικαστικό έλεγχο της εξουσίας.
Ανησυχητική υποχώρηση της δημοκρατίας. Η χώρα μας παρουσιάζει σημαντικά θεσμικά ελλείμματα, κυρίως στον τομέα του κοινοβουλευτικού και δικαστικού ελέγχου της εξουσίας
Στην έκθεση που παρουσιάζει το Κέντρο Φιλελεύθερων Μελετών (ΚΕΦΙΜ), η χώρα μας εξακολουθεί να μην κατατάσσεται ως προς τα τυπικά της χαρακτηριστικά σαν μία πλήρης Φιλελεύθερη Δημοκρατία, καθώς εντοπίζονται σημαντικές αδυναμίες ως προς την λειτουργία του φιλελεύθερου, ελεγκτικού πυλώνα της δημοκρατίας.
Εμπρός… πίσω
Σε παγκόσμιο επίπεδο η δημοκρατία έχει επιστρέψει στα επίπεδα του 1978 για τον μέσο πολίτη. Τα κέρδη του «τρίτου κύματος δημοκρατικοποίησης» που ξεκίνησε το 1974 στην Πορτογαλία, έχουν σχεδόν εξαλειφθεί. Το επίπεδο δημοκρατίας για τον μέσο πολίτη στη Δυτική Ευρώπη και τη Βόρεια Αμερική βρίσκεται στο χαμηλότερο επίπεδο των τελευταίων 50 ετών, κυρίως λόγω της συνεχιζόμενης αυταρχικοποίησης στις ΗΠΑ, σύμφωνα με την έκθεση.
Η δημοκρατία έχει επιστρέψει στα επίπεδα του 1978
Είναι χαρακτηριστικό πως υπό την προεδρία του Τραμπ, η δημοκρατία στις ΗΠΑ έχει υποχωρήσει στο ίδιο επίπεδο με το 1965.
Η δεύτερη θητεία του 47ου προέδρου των Ηνωμένων Πολιτειών της Αμερικής μπορεί να συνοψιστεί ως μια ταχεία και επιθετική συγκέντρωση εξουσιών στην προεδρία.
Η ταχύτητα με την οποία αποδομείται σήμερα η αμερικανική δημοκρατία είναι άνευ προηγουμένου στη σύγχρονη ιστορία.
Οι νομοθετικοί περιορισμοί –η πτυχή της δημοκρατίας που πλήττεται περισσότερο– θα χάσουν το ένα τρίτο της αξίας τους το 2025 και θα φτάσουν στο χαμηλότερο σημείο τους σε διάστημα άνω των 100 ετών.
Τα πολιτικά δικαιώματα και η ισότητα ενώπιον του νόμου, καθώς και η ελευθερία της έκφρασης και των μέσων ενημέρωσης, βρίσκονται σήμερα στα χαμηλότερα επίπεδα των τελευταίων 60 ετών.
Γιατί ο Δείκτης Φιλελεύθερης Δημοκρατίας μας αφορά όλους:
- Ο Δείκτης αφορά πεδία που αγγίζουν άμεσα την καθημερινότητά μας, όπως η ποιότητα της δικαιοσύνης, η ισονομία και η προστασία των δικαιωμάτων.
- Η υποχώρηση της Ελλάδας σε σχέση με πέρσι αναδεικνύει επίμονες αδυναμίες στον έλεγχο της εξουσίας και στη λειτουργία των θεσμών.
- Η εικόνα της χώρας μας εντάσσεται σε μια ευρύτερη, ανησυχητική διεθνή τάση υποχώρησης της φιλελεύθερης δημοκρατίας.
- Ταυτόχρονα, η κατάταξη της Ελλάδας εντός της ΕΕ αναδεικνύει ένα διαρθρωτικό έλλειμμα σε σύγκριση με άλλες ευρωπαϊκές δημοκρατίες.
Σε έναν κόσμο που γίνεται όλο και πιο αυταρχικός, σύμφωνα με την έκθεση, καμία χώρα της Βόρειας Αμερικής και της Δυτικής Ευρώπης δεν βρίσκεται σε διαδικασία εκδημοκρατισμού, αλλά η περιοχή επηρεάζεται πλέον και από το «τρίτο κύμα αυταρχικοποίησης».
Η Ελλάδα ήταν η μόνη χώρα της περιοχής που παρουσίαζε δημοκρατική παρακμή. Φέτος προστέθηκαν τρεις χώρες: η Ιταλία, το Ηνωμένο Βασίλειο και οι ΗΠΑ.
Πρόκειται για μεγάλες και πολύ σημαντικές χώρες, που αντιπροσωπεύουν το 59% του πληθυσμού της περιοχής. Η Ελλάδα και η Ιταλία είναι μέλη της ΕΕ, ενώ το Ηνωμένο Βασίλειο και οι ΗΠΑ είναι οι κύριοι σύμμαχοί της. Πρόκειται για μια ανησυχητική εξέλιξη για τις προοπτικές της δημοκρατίας στον σημερινό κόσμο.
Τα βασικά στοιχεία του Δείκτη Φιλελεύθερης Δημοκρατίας για την Ελλάδα
- Στην συνολική αξιολόγηση του Δείκτη Φιλελεύθερης Δημοκρατίας για το 2025 η Ελλάδα κατατάσσεται στην 52η θέση μεταξύ 179 χωρών παγκοσμίως, ανάμεσα σε ΗΠΑ (51η θέση) και Κολομβία (53η θέση), 3 θέσεις χαμηλότερα σε σχέση με το 2024.
- Στο πεδίο του Δημοκρατικού Πυλώνα της Δημοκρατίας, ο οποίος αφορά τις ελεύθερες και αδιάβλητες εκλογές η Ελλάδα κατατάσσεται στην 43η θέση ανάμεσα σε 179 χώρες.
- Στο πεδίο του Φιλελεύθερου Πυλώνα της Δημοκρατίας, ο οποίος αφορά τον βαθμό που η συνταγματική προστασία των ατομικών δικαιωμάτων και της ατομικής ελευθερίας, του ισχυρού κράτους δικαίου, και των ελεγκτικών μηχανισμών (θεσμικών αντιβάρων) μεταξύ των λειτουργιών του κράτους, η Ελλάδα κατατάσσεται στην 75η θέση ανάμεσα σε 179 χώρες.
Οι μεγαλύτερες αδυναμίες για την Ελλάδα εντοπίζονται στις επιμέρους κατηγορίες του Δείκτη του Φιλελεύθερου Πυλώνα της Δημοκρατίας:
- Ο κοινοβουλευτικός έλεγχος της νομοθετικής εξουσίας στην κυβέρνηση εμφανίζεται σταθερά αποδυναμωμένος από το 2019, με την βαθμολογία του το 2025 να φτάνει το 59,4 στα 100.
- Ο έλεγχος της Δικαστικής εξουσίας στην κυβέρνηση εμφανίζεται επίσης αποδυναμωμένος ιδιαίτερα τα έτη 2024-2025, με την βαθμολογία του το 2025 να φτάνει το 74,6 στα 100.
- Οριακή βελτίωση καταγράφεται από το 2024 στο 2025 στην κατηγορία ισονομίας και ατομικής ελευθερίας, με την βαθμολογία του το 2025 να φτάνει το 90,5 στα 100 (+1,3 μονάδες).
- Η Ελλάδα καταλαμβάνει την 24η θέση ανάμεσα στις 27 χώρες της ΕΕ στον Δείκτη Φιλελεύθερης Δημοκρατίας για το 2025, πάνω μόνο από Βουλγαρία, Ρουμανία, και Ουγγαρία.
Η Ελλάδα κατατάσσεται στην 52η θέση μεταξύ 179 χωρών παγκοσμίως
Οι σημαντικές μεταβολές του Δείκτη για το 2025
Στην κορυφή της κατάταξης στον Δείκτη Φιλελεύθερης Δημοκρατίας για το 2025 βρίσκονται οι Δανία, Σουηδία, Νορβηγία, Ελβετία, και Εσθονία. Οι Ηνωμένες Πολιτείες δεν κατατάσσονται ως προς τα τυπικά τους χαρακτηριστικά ως μία πλήρης Φιλελεύθερη Δημοκρατία για πρώτη φορά μετά από 50 χρόνια, σημειώνοντας τεράστια πτώση στον Δείκτη Φιλελεύθερης Δημοκρατίας από το 2024 στο 2025 της τάξεως των 18 μονάδων στα 100. Η απώλεια αυτή επέφερε πτώση 28 θέσεων, από την 23η θέση το 2024 στην 51η θέση το 2025. Η μεγαλύτερη πτώση αφορά τη λειτουργία του φιλελεύθερου, ελεγκτικού πυλώνα της δημοκρατίας (μείωση 14 μονάδων στα 100) και πιο συγκεκριμένα την επιμέρους κατηγορία ισονομίας και ατομικής ελευθερίας, δηλαδή την ποιότητα και την αποτελεσματικότητα των θεσμών που εγγυώνται τις ατομικές ελευθερίες και τα δικαιώματα των πολιτών.
Το επίπεδο δημοκρατίας για τον μέσο πολίτη στη Δυτική Ευρώπη και τη Βόρεια Αμερική βρίσκεται στο χαμηλότερο σημείο των τελευταίων 50 και πλέον ετών, κυρίως λόγω της συνεχιζόμενης αυταρχικοποίησης στις ΗΠΑ.
Ο κόσμος στο τέλος του 2025 έχει 92 αυταρχικά καθεστώτα και 87 δημοκρατίες. Το 74% του παγκόσμιου πληθυσμού, περίπου 6 δισεκατομμύρια άνθρωποι, ζει πλέον σε αυταρχικά καθεστώτα. Μόνο το 7% του παγκόσμιου πληθυσμού, περίπου 0,6 δισεκατομμύρια, ζει σε φιλελεύθερες δημοκρατίες.
Η διάβρωση της δημοκρατίας σύμφωνα με τέσσερις διαφορετικούς δείκτες αντανακλά μια ζοφερή πραγματικότητα: το «κέντρο βάρους» της ανθρώπινης εμπειρίας και της παγκόσμιας διακυβέρνησης έχει μετατοπιστεί σε μεγάλο βαθμό προς τον αυταρχισμό. Πολλές μεγάλες, πολυπληθείς και οικονομικά ισχυρές χώρες αυταρχοποιούνται. Αρκετές από αυτές τις χώρες διαθέτουν το οικονομικό και πολιτικό βάρος για να αναδιαμορφώσουν τους διεθνείς οργανισμούς, τις νόρμες και το εμπόριο, αλλάζοντας ουσιαστικά την παγκόσμια τάξη.
Τα «φάουλ» της κυβέρνησης
Ο Επικεφαλής Ερευνών του ΚΕΦΙΜ και υποψήφιος Διδάκτωρ στο Πανεπιστήμιο Μακεδονίας, Κωνσταντίνος Σαραβάκος, ο οποίος συμμετέχει ως ειδικός εμπειρογνώμονας στην αξιολόγηση της Ελλάδας στο πρόγραμμα του Πανεπιστημίου του Gothenburg, δήλωσε:
«Οι προκλήσεις που εντοπίζονται στον φιλελεύθερο – ελεγκτικό πυλώνα της δημοκρατίας αφορούν κυρίως την αδυναμία ουσιαστικού ελέγχου της κυβέρνησης από τη Βουλή και τη Δικαιοσύνη. Μια σειρά από γεγονότα καταδεικνύουν ότι οι αδυναμίες αυτές επιμένουν, αποδυναμώνοντας τη λειτουργία των θεσμικών αντιβάρων, ενός απαραίτητου μηχανισμού της φιλελεύθερης δημοκρατίας».
Ενδεικτικά, αναφέρει «τη μη συμμόρφωση της κυβέρνησης σε αποφάσεις εθνικών και διεθνών δικαστηρίων – όπως η απόφαση 465/2024 της Ολομέλειας του ΣτΕ για την ενημέρωση των θιγόμενων στην υπόθεση των υποκλοπών – η απόφαση της Διάσκεψης των Προέδρων της Βουλής για τον διορισμό νέων μελών στο ΕΣΡ και την ΑΔΑΕ με πλειοψηφία μικρότερη των 3/5, η παρεμπόδιση στο έργο της συνταγματικά κατοχυρωμένης ΑΔΑΕ στο ζήτημα των παρακολουθήσεων, καθώς και η γνωμοδότηση του Εισαγγελέα του Αρείου Πάγου (αρ. 1/2023), που προέβλεπε ακόμη και ποινικές κυρώσεις για τους ‘παραβάτες’ της».
Σε αυτά προστίθενται «οι προβληματικές συνθήκες διερεύνησης της υπόθεσης του ναυαγίου της Πύλου, η απροθυμία βουλευτών να ασκήσουν ουσιαστικό κοινοβουλευτικό έλεγχο, καθώς και η συστηματική παραβίαση των διατάξεων του Συντάγματος για την καλή νομοθέτηση, οι οποίες δεν υπόκεινται σε δικαστικό έλεγχο».
Όλοι αυτοί οι παράγοντες «συμβάλλουν στη χαμηλή βαθμολογία της Ελλάδας», καταλήγει.
Ο Δείκτης αποτελεί μια από τις πιο αναγνωρισμένες και λεπτομερείς βάσεις δεδομένων για τη δημοκρατία παγκοσμίως.
Ο Δείκτης Φιλελεύθερης Δημοκρατίας με λίγα λόγια:
Ο Δείκτης Φιλελεύθερης Δημοκρατίας (Liberal Democracy Index) δημοσιεύεται από το Πανεπιστήμιο του Gothenburg στο πλαίσιο του ερευνητικού προγράμματος Varieties of Democracy (V-Dem).
Επιχειρεί να μετρήσει σε ποιο βαθμό επιτυγχάνεται η προστασία των ατομικών και μειονοτικών δικαιωμάτων απέναντι στην τυραννία του κράτους και στην τυραννία της πλειοψηφίας. Αυτό επιτυγχάνεται μέσω της συνταγματικά προστατευόμενης ατομικής ελευθερίας, του ισχυρού κράτους δικαίου, ενός ανεξάρτητου δικαστικού συστήματος και αποτελεσματικών μηχανισμών ελέγχου (θεσμικά αντίβαρα), οι οποίοι περιορίζουν την άσκηση της εκτελεστικής εξουσίας. Ακόμη, αξιολογεί την δημοκρατική αρχή, δηλαδή τη διενέργεια ελεύθερων καθολικών εκλογών.
Πρόκειται για τον δείκτη με τις περισσότερες αναφορές σε επιστημονικά περιοδικά παγκοσμίως. Ο Δείκτης αποτελεί μια από τις πιο αναγνωρισμένες και λεπτομερείς βάσεις δεδομένων για τη δημοκρατία παγκοσμίως, ενώ τα ετήσια δεδομένα του V-Dem καλύπτουν πάνω από 180 χώρες και βασίζονται σε αξιολογήσεις από περισσότερους από 4.000 ειδικούς.
