Στην ευρωπαϊκή γεωγραφία της μετανάστευσης υπάρχουν ορισμένες κινήσεις πληθυσμών που μοιάζουν αυτονόητες. Οι νέοι φεύγουν συνήθως από χώρες με χαμηλότερα εισοδήματα προς οικονομίες ισχυρότερες, με υψηλότερους μισθούς, μεγαλύτερη ασφάλεια και περισσότερες ευκαιρίες. Όμως η περίπτωση των Ιταλών που μετακινούνται μαζικά προς την Ισπανία ανατρέπει αυτή την απλή εξίσωση. Η Ιταλία παραμένει, σε απόλυτους οικονομικούς όρους, μεγαλύτερη οικονομία από την Ισπανία. Έχει υψηλότερο κατά κεφαλήν ΑΕΠ και σημαντικά χαμηλότερη ανεργία. Κι όμως, τα τελευταία 25 χρόνια, ο αριθμός των Ιταλών που ζουν και εργάζονται στην Ισπανία αυξάνεται συνεχώς, σε ρυθμούς πολύ μεγαλύτερους από την αντίστροφη μετακίνηση Ισπανών προς την Ιταλία.
Το φαινόμενο είναι εντυπωσιακό. Οι Ιταλοί που κατοικούν στην Ισπανία έχουν σχεδόν πενταπλασιαστεί από τις αρχές της δεκαετίας του 2000. Από περίπου 28.000 το 2002, έφτασαν σχεδόν τις 170.000 στις αρχές του 2025. Ακόμη πιο αποκαλυπτική είναι η εικόνα της απασχόλησης. Οι Ιταλοί ασφαλισμένοι εργαζόμενοι στην Ισπανία ξεπερνούν τους 214.000, με περίπου 75.000 από αυτούς να είναι κάτω των 35 ετών. Σε αντίθεση με άλλες ευρωπαϊκές κοινότητες, όπως οι Βρετανοί, οι Γάλλοι ή οι Γερμανοί, που συχνά επιλέγουν την Ισπανία για λόγους συνταξιοδότησης, κλίματος ή δεύτερης κατοικίας, οι Ιταλοί έρχονται κυρίως για να σπουδάσουν, να εργαστούν και να χτίσουν επαγγελματική διαδρομή.
Εδώ βρίσκεται και η ουσία του παράδοξου. Η Ιταλία είναι πλουσιότερη στα χαρτιά, αλλά για πολλούς νέους Ιταλούς η καθημερινή πραγματικότητα είναι πιο δύσκολη. Η αγορά εργασίας θεωρείται άκαμπτη, οι μισθοί εισόδου χαμηλοί, η εξέλιξη αργή και το βάρος των προσωπικών γνωριμιών συχνά καθοριστικό. Ο Μάσιμο Μπασέτι, Ιταλός διδάκτωρ Οικονομικών που ζει στην Ισπανία, το περιγράφει με απλό τρόπο: το θέμα δεν είναι αν η Ισπανία είναι συνολικά «καλύτερη» από την Ιταλία, αλλά πώς βιώνουν τις δύο χώρες οι νέοι άνθρωποι. Στην Ιταλία, πολλοί απόφοιτοι αισθάνονται ότι ξεκινούν σε ένα περιβάλλον με χαμηλές απολαβές, προσωρινές συμβάσεις και περιορισμένες δυνατότητες ανόδου. Κυρίως, υπάρχει η αίσθηση ότι χωρίς επαφές και δίκτυα είναι δύσκολο να προχωρήσεις.
Η Ισπανία, αντίθετα, λειτουργεί για πολλούς Ιταλούς ως χώρος εκκίνησης. Όχι επειδή δεν έχει προβλήματα. Η ανεργία παραμένει υψηλότερη από την ιταλική, οι μισθοί δεν είναι παντού ελκυστικοί και το κόστος ζωής σε πόλεις όπως η Μαδρίτη, η Βαρκελώνη ή η Μάλαγα έχει αυξηθεί σημαντικά. Όμως η χώρα προσφέρει κάτι που για τους νέους μετρά συχνά περισσότερο από τους μακροοικονομικούς δείκτες: την αίσθηση ότι μπορείς να αρχίσεις, να κινηθείς, να αλλάξεις δουλειά, να εξελιχθείς και να εις καθαρότερα μια επαγγελματική προοπτική.
Η πανεπιστημιακή εκπαίδευση είναι ένας ακόμη κρίσιμος παράγοντας. Στην Ιταλία, το σύστημα του «νούμερο κιούζο», δηλαδή του κλειστού αριθμού εισακτέων, περιορίζει αυστηρά την πρόσβαση σε περιζήτητες σχολές όπως η Ιατρική, η Κτηνιατρική, η Αρχιτεκτονική ή η Φυσικοθεραπεία. Οι εξετάσεις εισαγωγής είναι ιδιαίτερα απαιτητικές και πολλοί νέοι που δεν καταφέρνουν να περάσουν δεν θέλουν να χάσουν χρόνια περιμένοντας την επόμενη ευκαιρία. Η Ισπανία εμφανίζεται έτσι ως εναλλακτική διαδρομή. Για αρκετούς Ιταλούς φοιτητές η πρόσβαση σε ισπανικά πανεπιστήμια, δημόσια ή ιδιωτικά, μοιάζει πιο ευέλικτη, πιο άμεση και, σε ορισμένες περιπτώσεις, οικονομικά εφικτή.
Ιστορίες χωρίς τέλος από την Ιταλία
Η ιστορία του Φίλιπο είναι χαρακτηριστική. Έφυγε από την Μπολόνια για την Ισπανία επειδή δεν κατάφερε να μπει στη σχολή που ήθελε στην πατρίδα του. Ένας φίλος του τού είπε ότι στην Ισπανία οι δυνατότητες πρόσβασης ήταν περισσότερες και ότι σπουδές όπως η φυσικοθεραπεία μπορούσαν να γίνουν σε ιδιωτικές σχολές με σχετικά προσιτό κόστος. Σήμερα εργάζεται ως καθηγητής πιλάτες στη Μαδρίτη, κερδίζει περίπου 3.500 ευρώ τον μήνα και ετοιμάζεται να αγοράσει σπίτι. Για τον ίδιο, η Ισπανία δεν ήταν απλώς μια λύση ανάγκης, αλλά έγινε σχέδιο ζωής.
Ανάλογη είναι και η περίπτωση του Λούκα, Σικελού που έζησε σε διάφορες χώρες πριν εγκατασταθεί στη Μάλαγα. Η Ανδαλουσία, λέει, του θυμίζει τον Νότο της Ιταλίας, όμως η επιλογή του δεν είναι μόνο συναισθηματική. Ως μπάρμαν και ειδικός στα κοκτέιλ, θεωρεί ότι στην Ισπανία μπορεί να βγάλει καλύτερο εισόδημα από ό,τι σε μεγάλο μέρος της Ιταλίας. Αναφέρει μάλιστα ότι ένα καλοκαίρι στην Ίμπιζα μπορεί να αποφέρει χρήματα που στη Σικελία θα απαιτούσαν σχεδόν έναν ολόκληρο χρόνο εργασίας. Η Ισπανία, για επαγγέλματα που συνδέονται με τον τουρισμό, τη φιλοξενία και την εστίαση, λειτουργεί ως επιταχυντής εισοδήματος.
Ο Μασιμιλιάνο, τεχνικός συστημάτων που εγκαταστάθηκε στην Ισπανία το 2014, δίνει μια άλλη διάσταση: το κόστος ζωής. Παρότι ζει στη Μαδρίτη, μια από τις πιο ακριβές ισπανικές πόλεις, θεωρεί ότι η καθημερινότητα είναι πιο διαχειρίσιμη από ό,τι στην Ιταλία. «Η Ιταλία γίνεται κάθε μέρα πιο ακριβή από όσο αντέχεται», λέει χαρακτηριστικά. Αυτό το αίσθημα το συμμερίζονται πολλοί Ιταλοί νέοι, ιδίως όσοι προέρχονται από πόλεις όπου τα ενοίκια και το κόστος υπηρεσιών έχουν ανέβει απότομα, χωρίς αντίστοιχη άνοδο των μισθών.
Η χαμηλή ιταλική ανεργία δεν αναιρεί αυτές τις δυσκολίες. Αντιθέτως, αρκετοί οικονομολόγοι προειδοποιούν ότι ο δείκτης μπορεί να κρύβει προβλήματα. Η μείωση της ανεργίας στην Ιταλία συνδέεται εν μέρει με τη συρρίκνωση του ενεργού πληθυσμού και την αποχώρηση νέων από την αγορά εργασίας. Όταν πολλοί σταματούν να αναζητούν εργασία, δεν καταγράφονται πλέον ως άνεργοι. Έτσι, η εικόνα της απασχόλησης φαίνεται καλύτερη από την πραγματικότητα. Παράλληλα, η ιταλική αγορά εργασίας παραμένει διχασμένη: από τη μία πλευρά υπάρχουν οι προστατευμένοι μόνιμοι εργαζόμενοι και από την άλλη οι νεότεροι, οι προσωρινοί, οι επισφαλείς και όσοι δυσκολεύονται να μπουν σταθερά στο σύστημα.
Ο Πάολο Πίτσολι, ανώτερος οικονομολόγος της ING για την Ιταλία, σημειώνει ότι οι ροές Ιταλών προς την Ισπανία αυξήθηκαν ιδιαίτερα από το 2023 και μετά, πιο έντονα από ό,τι προς άλλους ισχυρούς προορισμούς όπως η Γαλλία και η Γερμανία. Ο ίδιος επισημαίνει ότι ένα μέρος της αύξησης του 2024 μπορεί να οφείλεται και στην καταγραφή Ιταλών που ήδη ζούσαν στο εξωτερικό, λόγω αυστηρότερων κυρώσεων για όσους δεν δηλώνουν την κατοικία τους στο μητρώο Ιταλών του εξωτερικού. Ακόμη κι έτσι, όμως, η τάση είναι σαφής: η Ισπανία έχει γίνει ένας από τους πιο ελκυστικούς προορισμούς για νέους Ιταλούς.
Στην εξίσωση μπαίνει και η οικονομική δυναμική. Μετά την πανδημία, η ισπανική οικονομία κινήθηκε με μεγαλύτερη ταχύτητα από την ιταλική. Από το 2023 και μετά, η διαφορά ανάπτυξης μεταξύ των δύο χωρών άρχισε ξανά να διευρύνεται υπέρ της Ισπανίας. Για έναν νέο εργαζόμενο, αυτό έχει σημασία. Δεν μετρά μόνο το σημερινό επίπεδο πλούτου μιας χώρας, αλλά και η κατεύθυνση στην οποία κινείται. Μια οικονομία που δημιουργεί ευκαιρίες, ακόμη και αν ξεκινά από χαμηλότερη βάση, μπορεί να είναι ελκυστικότερη από μια μεγαλύτερη οικονομία που μοιάζει στάσιμη.
Υπάρχει, βέβαια, και η πολιτισμική πλευρά. Για έναν Ιταλό, η Ισπανία δεν είναι ένας ξένος κόσμος. Η γλώσσα είναι συγγενική, ο τρόπος ζωής οικείος, το κλίμα παρόμοιο, η κοινωνικότητα κοντινή. Ένας νέος από τη Νάπολη, τη Σικελία, τη Ρώμη ή την Μπολόνια μπορεί να προσαρμοστεί στη Μαδρίτη, τη Βαλένθια, τη Μάλαγα ή τη Βαρκελώνη πολύ πιο εύκολα από ό,τι στο Βερολίνο, στο Άμστερνταμ ή στο Παρίσι. Η Ισπανία προσφέρει την αίσθηση της αλλαγής χωρίς το σοκ της πλήρους αποκοπής.
Η γλώσσα λειτουργεί επίσης ως επένδυση. Τα ισπανικά δεν ανοίγουν πόρτες μόνο στην Ισπανία, αλλά και στη Λατινική Αμερική, στις διεθνείς επιχειρήσεις, στον τουρισμό, στις υπηρεσίες και σε πολυεθνικά περιβάλλοντα. Για έναν Ιταλό, η εκμάθησή τους είναι σχετικά εύκολη και γρήγορη. Έτσι, η μετακόμιση στην Ισπανία δεν είναι μόνο μια επαγγελματική επιλογή, αλλά και μια μορφή διεθνούς κεφαλαίου.
Η περίπτωση των Ιταλών στην Ισπανία δείχνει ότι η μετανάστευση των νέων στην Ευρώπη δεν εξηγείται πια μόνο από το ποια χώρα είναι πλουσιότερη ή ποια έχει χαμηλότερη ανεργία. Εξηγείται από το πού νιώθει ένας νέος ότι μπορεί να χτίσει μέλλον. Η Ιταλία παραμένει ισχυρή οικονομία, με βιομηχανική βάση, μεγαλύτερο ΑΕΠ και χαμηλότερη ανεργία. Όμως για χιλιάδες Ιταλούς νέους, η Ισπανία προσφέρει κάτι που δεν αποτυπώνεται εύκολα στους δείκτες: περισσότερη κινητικότητα, λιγότερα εμπόδια στην εκπαίδευση, καλύτερη ποιότητα ζωής, μεγαλύτερη αίσθηση ελευθερίας και πιο καθαρή προοπτική εξέλιξης.
Γι’ αυτό και το ρεύμα δεν σταματά. Δεν πρόκειται για φυγή από τη φτώχεια, ούτε για κλασική οικονομική μετανάστευση από τον Νότο προς τον Βορρά. Είναι μια νέα μορφή ενδοευρωπαϊκής μετακίνησης, από μια χώρα που παραμένει πλούσια αλλά συχνά μοιάζει κλειστή, προς μια χώρα που μπορεί να έχει περισσότερες αδυναμίες στους αριθμούς, αλλά προσφέρει στους νέους την αίσθηση ότι η ζωή μπορεί να ξεκινήσει πιο εύκολα. Και αυτή η αίσθηση, πολλές φορές, αξίζει περισσότερο από το κατά κεφαλήν ΑΕΠ.
