Είναι η ευγονική προϊόν μαζικής κατανάλωσης; Μπορούμε να κατασκευάσουμε τέλεια μωρά; Κάποιες start-up φαίνεται πως το πιστεύουν και διαφημίζονται ακόμη και στο μετρό της Νέας Υόρκης. Το μήνυμα στις αφίσες είναι «πιασάρικο», όπως θα λέγαμε λαϊκά: «Κάντε το μωρό σας το καλύτερο δυνατό». Ή «Το IQ είναι 50% γενετικά προσδιοριζόμενο».
Οι διαφημίσεις αυτές ήταν πληρωμένες από την εταιρεία Nucleus, μία από τις αυξανόμενες στον αριθμό νεοσύστατες επιχειρήσεις που υπόσχονται κάτι σαν γενετικά τροποποιημένα μωρά. Πιο έξυπνα, πιο υγιή, πιο… ό,τι θέλετε. Ο Κίαν Σαντεγι, από τη Nucleus, λέει ότι αυτού του είδους η επιλογή «είναι προϊόν μαζικής αγοράς. Ποιος είναι καλύτερος τρόπος να δείξουμε ότι είναι ένα προϊόν μαζικής αγοράς από το μετρό;»
Αν μη τι άλλο, οι start-up που υπόσχονται «καλύτερα μωρά» έχουν ευφυείς διαφημιστές, καθώς προωθούν την αναδυόμενη τεχνολογία. Και ας θυμίζει το κυνήγι για «τον τέλειο άνθρωπο», απο άποψη υγείας, ευφυΐας και εμφάνισης.
Η Νουρ Σιντίκι της Orchid, που επίσης δραστηριοποιείται στον τομέα, λέει: «Το σεξ είναι για διασκέδαση· ο εμβρυϊκός έλεγχος είναι για μωρά». Και η Herasight από το 2025 προσφέρει μια υπηρεσία ελέγχου εμβρύων για διάφορες ασθένειες, αλλά και εκτιμήσεις για το ύψος, τη νοημοσύνη και τη μακροζωία του. Το κόστος φτάνει έως και τα 50.000 δολάρια. Η Nucleus προσθέτει στις υπηρεσίες της και χρώμα μαλλιών και ματιών.
Όπως επισημαίνει ο Economist, πρόκειται για μια ακμάζουσα βιομηχανία, που φιλοδοξεί να αναδιαμορφώσει τον τρόπο που δημιουργούνται οι άνθρωποι.
Απάτη ή ζήτημα ηθικής;
Η υπόθεση είναι πολύ σοβαρή για την εξετάζουμε με ελαφρότητα. Άλλωστε, τα ζητήματα που τίθενται αφορούν από τη μία πλευρά την οπτική της ηθικής και από την άλλη την αποτελεσματικότητα.
Σε πολλές χώρες, ο εμβρυϊκός έλεγχος για στοιχεία όπως η σεξουαλικότητα, ή ασθένειες όπως η υπέρταση, ή το χρώμα ματιών και μαλλιών, απαγορεύονται. Και πολλοί γενετιστές αμφιβάλλουν για την αποτελεσματικότητα της μεθόδου. Επίσης, πολλοί θεωρούν ανήθικη την ευγονική εν γένει.
Παρ’ όλα αυτά, το χρήμα ρέει άφθονο στις start-up που υπόσχονται κάτι που κάποτε έμοιαζε με επιστημονική φαντασία. Στις ΗΠΑ, επιπλέον, ο πολυγονιδιακός έλεγχος, ειδικά για κοινές ασθένειες, είναι πολύ δημοφιλής. Και σχεδόν τρεις στους τέσσερις λένε ότι θα τον χρησιμοποιούσαν αν υποβάλλονταν ήδη σε εξωσωματική γονιμοποίηση.
100.000 μωρά
Προς το παρόν, τα μωρά που γεννιούνται μέσω εξωσωματικής γονιμοποίησης είναι πολύ μικρό, άρα δεν επαρκεί για να δείξει τις δυνατότητες της νέας τεχνολογίας. Σύμφωνα με τον Economist, το 2024, 100.000 μωρά στις ΗΠΑ δημιουργήθηκαν χρησιμοποιώντας τη διαδικασία. Ποσοστό 2,8% του συνόλου. Αλλά η αγορά φαίνεται ότι ανοίγει και είναι μεγάλη. Ο Ντέιβιντ Σάμπλ, επενδυτής και πρώην ασκούμενος ενδοκρινολόγος αναπαραγωγής, λέει ότι η παγκόσμια αγορά γονιμότητας εκτιμάται συνήθως ότι αξίζει μόλις 25-30 δισεκατομμύρια δολάρια ετησίως.
Το ενδιαφέρον της Silicon Valley για τη γονιμότητα θα μπορούσε να διευρύνει την πρόσβαση στην εξωσωματική γονιμοποίηση. Ήδη, γκουρού της τεχνολογίας, όπως ο Πίτερ Τιλ και ο Έλον Μασκ καλούν τους Αμερικανούς να κάνουν πιο πολλά μωρά. Λένε ότι τα χαμηλά ποσοστά γεννήσεων είναι απειλή για την Αμερική και επενδύουν σε νεοσύστατες επιχειρήσεις γονιμότητας. Τους ακολούθησαν κι άλλοι.
Οι αμερικανικές επενδύσεις επιχειρηματικών κεφαλαίων σε επιχειρήσεις γονιμότητας σχεδόν διπλασιάστηκαν μεταξύ 2019 και 2022. Από από 254 εκατομμύρια δολάρια σε 496 εκατομμύρια δολάρια.
Όχημα η εξωσωματική γονιμοποίηση
Πολλές start-up έχουν στόχο να κάνουν την εξωσωματική γονιμοποίηση φθηνότερη. Με εξαίρεση 15 πολιτείες, που η θεραπεία περιλαμβάνεται στα ασφαλιστικά προγράμματα, οι περισσότεροι Αμερικανοί πληρώνουν από την τσέπη τους. Αρκετές νεοσύστατες επιχειρήσεις πωλούν ασφάλιση γονιμότητας και προγράμματα πληρωμών.
Ο Δρ Σαμπλ εκτιμά ότι εάν η εξωσωματική γονιμοποίηση γίνει πολύ πιο ευρέως διαθέσιμη, η αγορά θα μπορούσε να αυξηθεί στα 400-500 δισεκατομμύρια δολάρια ετησίως. Εκτιμά ότι το κόστος θα μειωθεί σε περίπου 15.000 δολάρια για ολόκληρη τη διαδικασία, όταν μόνο ένας κύκλος εξωσωματικής γονιμοποίησης στην Αμερική κοστίζει 15.000-20.000 δολάρια.
Οι τιμές, εκτιμά, θα μειωθούν χάρη στις τεχνολογικές καινοτομίες που μπορεί να αυξήσουν τα ποσοστά επιτυχίας, επιτρέποντας στους ανθρώπους να περάσουν από λιγότερους κύκλους. Η μείωση του κόστους εργασίας, ως αποτέλεσμα του αυτοματισμού και των οικονομιών κλίμακας, καθώς και η μεγαλύτερη τυποποίηση θα πρέπει επίσης να βοηθήσουν.
Κάποιες εξετάσεις είναι ήδη συχνές μεταξύ όσων υποβάλλονται σε εξωσωματική γονιμοποίηση. Ελέγχουν αν τα έμβρυα έχουν τον σωστό αριθμό χρωμοσωμάτων. Άλλες ελέγχουν διαταραχές που προκαλούνται από ένα μόνο γονίδιο, όπως η κυστική ίνωση ή η νόσος του Χάντινγκτον. Τώρα, οι start-up προσθέτουν μια εξέταση που «βαθμολογεί» τα έμβρυα για παθήσεις και χαρακτηριστικά που καθορίζονται από πολλά γονίδια. Δηλαδή για τον κίνδυνο κάποιων καρκίνων, για το χρώμα των ματιών και το IQ.
Και αυτό, όταν έρευνα που δημοσιεύτηκε το 2023 στο Science διαπίστωσε ότι το 43% όλων των συμμετεχόντων σε εξωσωματική γονιμοποίηση θα χρησιμοποιούσαν πολυγονιδιακό έλεγχο για να αυξήσουν τις πιθανότητες του παιδιού τους να εισαχθεί σε ένα κορυφαίο πανεπιστήμιο. Αρκεί αυτό να είναι ασφαλές και δωρεάν. Το ένα τρίτο είπε το ίδιο για τη γενετική επεξεργασία.
Το καλύτερο από τα έξι έμβρυα
Οι Άρθουρ Ζέι, εργαζόμενος στον τομέα της τεχνολογίας, και Τσέις Ποπ, δάσκαλος, απέκτησαν ένα αγόρι εφαρμόζοντας της μέθοδο του πολυγονιδιακού ελέγχου. Ο Ζέι, «λάτρης της τεχνολογίας», ήθελε να εφαρμόσει τις δεξιότητές του στη διαδικασία απόκτησης παιδιού. Το έμβρυο επιλέχθηκε από μια ομάδα έξι ατόμων με βάση τα αποτελέσματα του πολυγονιδιακού ελέγχου που παρείχε η εταιρεία Herasight. Είδαν βαθμολογίες κινδύνου για μονογονιδιακές ασθένειες και περισσότερες από δώδεκα πολυγονιδιακές ασθένειες. Η νεοσύστατη επιχείρηση τους έδωσε επίσης προβλεπόμενα εύρη για το IQ και το ύψος.
Οι Ζέι και Ποπ λένε στον Economist ότι ήλπιζαν να μεγιστοποιήσουν τη διάρκεια ζωής του γιου τους, όχι το ύψος ή το IQ του. Ωστόσο, ο Ζέι αναγνωρίζει ότι υπάρχουν πλεονεκτήματα στο να είσαι ψηλός και έξυπνος. «Το μόνο που μπορούσα να κάνω είναι να δω τα αποτελέσματα για τα έξι έμβρυά μου και να πω: «Εντάξει, φαίνεται ότι αυτό είναι καλύτερο»».
Βέβαια αυτό το ζευγάρι ανήκει στην κατηγορία των πλούσιων ανθρώπων που μπορούν να απευθυνθούν σε start-up επιχειρήσεις όπως η Herasight.
Και αν κάνουν λάθος;
Η τεχνολογία αυτή και τα αποτελέσματά της έχουν δεχθεί επικρίσεις. Οι βαθμολογίες πολυγονιδιακού κινδύνου βασίζονται σε μελέτες συσχέτισης σε ολόκληρο το γονιδίωμα (GWAS). Χρησιμοποιούν δεδομένα από μεγάλες πληθυσμούς για να προσπαθήσουν να διακρίνουν συσχετίσεις μεταξύ γενετικών παραλλαγών και συγκεκριμένων παθήσεων και χαρακτηριστικών.
Οι εταιρείες που προσφέρουν έλεγχο ισχυρίζονται ότι η σύγκριση των γονιδιωμάτων των εμβρύων με τις βαθμολογίες κινδύνου που προέρχονται από αυτές τις βάσεις δεδομένων, μερικές φορές με προσαρμογές που βασίζονται στην καταγωγή και το οικογενειακό ιστορικό, τους επιτρέπει να καταλήξουν σε ατομικές αξιολογήσεις.
Ωστόσο, σύμφωνα με τον καθηγητή Κέβιν Μίτσελ, του Κολεγίου Τρίνιτι στο Δουβλίνο, η επιλογή με βάση τις βαθμολογίες πολυγονιδιακού κινδύνου λειτουργεί σε πολλούς απογόνους. Για παράδειγμα, στην εκτροφή ζώων. Είναι λιγότερο βέβαιο ότι θα έχει το επιθυμητό αποτέλεσμα για ένα μόνο παιδί.
Το γονιδίωμα ενός εμβρύου μπορεί να έχει μια μόνο σπάνια παραλλαγή που έχει μεγάλη επίδραση στην πιθανότητα να αναπτύξει μια συγκεκριμένη πάθηση, αλλά η οποία θα ήταν απίθανο να εμφανιστεί σε συσχετίσεις σε επίπεδο πληθυσμού.
Οι επιχειρήσεις της νέας τεχνολογίας υποστηρίζουν ότι λαμβάνουν μέτρα και βελτιώνουν διαρκώς τη μεθοδολογία τους, για να αποφύγουν τέτοια λάθη.
Υπερεκτιμημένες προσδοκίες για τέλεια μωρά
Ορισμένοι υποστηρίζουν επίσης ότι το μέγεθος των ωφελειών στα μωρά από τον εμβρυϊκό έλεγχο υπερεκτιμάται.
Σύμφωνα με επιστημονική δημοσίευση στο Cell, το 2019 και με βάση την τεχνολογία της εποχής, εάν οι γονείς επέλεγαν από δέκα βιώσιμα έμβρυα, η μέση αύξηση στο ύψος του παιδιού τους θα ήταν 2,9 εκατοστά. Αν επέλεγαν για το IQ, το κέρδος θα ήταν τρεις μονάδες. Πολύ μικρή διαφορά για να κάνει τη διαφορά. Για όσους επέλεγαν ανάμεσα σε λιγότερα από πέντε έμβρυα, τα αναμενόμενα κέρδη μειώνονται απότομα. Επίσης, σε κάθε κύκλο εξωσωματικής γονιμοποίησης, ο μέσος αριθμός βιώσιμων εμβρύων είναι δύο ή τρία.
Και ο Ντάγκαν Γουέλς, του Πανεπιστημίου της Οξφόρδης, επισημαίνει ότι, για πολλές παθήσεις, τα γονίδια είναι λιγότερο σημαντικά από τους περιβαλλοντικούς παράγοντες όπως η διατροφή. Πέρα από το γεγονός ότι η επιλογή κατά ορισμένων χαρακτηριστικών θα μπορούσε επίσης να έχει ακούσιες συνέπειες. Το γενετικό υλικό μπορεί να έχει διαφορετικές επιδράσεις σε διαφορετικά μέρη του σώματος, ένα φαινόμενο που ονομάζεται πλειοτροπία.
Η υποσχετική της τεχνολογίας
Οι εταιρείες τεχνολογίας υπόσχονται ότι όσο βελτιώνονται οι δυνατότητές τους, και με τη βοήθεια της τεχνητής νοημοσύνης, τα αποτελέσματα θα είναι ακόμη καλύτερα.
Αλλά ο Δρ Μίτσελ λέει ότι, προς το παρόν, η τεχνολογία είναι «ένα είδος γραμματίου, μια υποσχετική». «Λένε, «Εμπιστευτείτε μας, αυτό είναι λίγο χάλια αυτή τη στιγμή, αλλά σύντομα θα είναι καλό»».
Ποιος αξίζει να ζει;
Και ύστερα, υπάρχουν και τα ηθικά ζητήματα.
Οι ομάδες για τα δικαιώματα των αναπήρων είναι ήδη επιφυλακτικές στη νέα αυτή τεχνολογία. Θεωρούν ότι υποδηλώνει ότι άνθρωποι με ορισμένες γενετικές παθήσεις δεν αξίζει να ζουν. Επίσης, Υπάρχουν επίσης εκείνοι που ανησυχούν ότι οι νεοσύστατες εταιρείες προληπτικού ελέγχου προωθούν μια πιο φιλική εκδοχή της ευγονικής. Ανησυχούν ότι η επεξεργασία εμβρύων -στην οποία η Αμερική έχει εφαρμόσει μια de facto απαγόρευση από το 2016- θα μπορούσε να ακολουθήσει.
Οι ειδικοί του κλάδου απορρίπτουν αυτές τις ανησυχίες ως υπερβολικές. Παράδειγμα ο Ντέλιαν Ασπαρούχοφ, της Founders Fund, που συνιδρύθηκε με τον Πίτερ Τιλ, που έχει επενδύσει σε διάφορες νεοσύστατες επιχειρήσεις γονιμότητας.
Αγορά για υπερ-μωρά
«Αυτό που μισώ σε ορισμένες από τις παραδοσιακές βιομηχανίες υγειονομικής περίθαλψης και τους γενετικούς συμβούλους είναι ότι λένε, «Πρέπει να έχεις άδεια κλινικής ποιότητας από το Χάρβαρντ»» για να ερμηνεύεις γενετικά δεδομένα. «Δεν χρειάζομαι διδακτορικό για να διαβάσω αυτά τα πράγματα». Ισχυρίζεται επίσης ότι όλοι οι μελλοντικοί γονείς συμμετέχουν σε μια μορφή γενετικής επιλογής όταν επιλέγουν έναν σύντροφο. «Αν αυτό είναι ευγονική, τότε το ίδιο ισχύει» και για τις εταιρείες αυτές, υποστηρίζει.
Αλλά οι περισσότερες εταιρείες που προσφέρουν τον εμβρυϊκό έλεγχο είναι πιο προσεκτικές. Λένε ότι οι πελάτες τους αναζητούν τρόπους για να διασφαλίσουν ότι τα παιδιά τους είναι υγιή. Δεν θέλουν να δημιουργήσουν «υπερ-μωρά». Παρ’ όλα αυτά, όταν προσφέρουν βαθμολογίες για την ευφυΐα και τα αισθητικά χαρακτηριστικά, αυτό υποδηλώνει ότι αναγνωρίζουν ότι υπάρχει αγορά.
