Το ενεργειακό σοκ που προκάλεσε ο πόλεμος στο Ιράν είναι πολύ ισχυρότερο από τις αναταράξεις που προκάλεσε η εισβολή της Ρωσίας στην Ουκρανία το 2022. Όμως οι ανατιμήσεις σε πετρέλαιο και φυσικό αέριο ήταν μικρότερες, σε σύγκριση με το 2022. Μήπως οι αγορές έμαθαν το μάθημά τους και αποφύγαμε τα χειρότερα; Ή μήπως τα χειρότερα δεν τα έχουμε δει ακόμα; Νέα ανάλυση οικονομολόγων της Ευρωπαϊκής Κεντρικής Τράπεζας υποστηρίζει ότι η κατάσταση στο μέτωπο της ενέργειας παραμένει μέχρι στιγμής διαχειρίσιμη και εξηγεί τις αιτίες που δικαιολογούν αυτή τη συγκρατημένη αισιοδοξία.
Σε διαφορετικό μήκος κύματος, ενεργειακός αναλυτής του Reuters προειδοποιεί ότι η Ευρώπη έχει μπροστά της «έναν μακρύ και κρύο χειμώνα», εστιάζοντας κυρίως στα ενεργειακά αποθέματα, που μειώνονται επικίνδυνα.
Οι δύο αναλύσεις, που δημοσιεύθηκαν την ίδια μέρα, διαβάζονται συμπληρωματικά και όχι απαραίτητα αντιθετικά. Τα στελέχη της ΕΚΤ βλέπουν το ποτήρι μισογεμάτο, με τη λογική ότι η κατάσταση θα μπορούσε να ήταν πολύ χειρότερη σε σχέση με το πρόσφατο παρελθόν. Ο Ρον Μπούσο, επικεφαλής ανταποκριτής του Reuters για τις διεθνείς αγορές πετρελαίου και φυσικού αερίου, βλέπει το ποτήρι μισοάδειο, καθώς οι αποθήκες καυσίμων στην Ευρώπη δεν ανανεώνονται με τον ρυθμό που απαιτείται για να εγγυώνται ενεργειακή ασφάλεια.
Νοικοκυριά σε κινούμενη άμμο
Όσο οι ειδικοί ερίζουν για το μέγεθος της κρίσης, με τα προγνωστικά να ανατρέπονται διαρκώς, τα νοικοκυριά προσπαθούν να επιπλεύσουν οικονομικά σε κινούμενη άμμο. Οι τελευταίες έρευνες καταναλωτικών προσδοκιών στην Ευρωζώνη, για τον Ιούνιο του 2026, δείχνουν μικρή βελτίωση σε επιμέρους δείκτες σε σχέση με την ψυχρολουσία των προηγούμενων μηνών. Στην Ελλάδα όμως η καταναλωτική εμπιστοσύνη παραμένει στα τάρταρα, ενώ υποχωρούν αισθητά οι προθέσεις για μείζονες αγορές. Τα ελληνικά νοικοκυριά ξοδεύουν περισσότερα από όσα κερδίζουν, με την αποταμίευση σταθερά αρνητική. Το πραγματικό εισόδημα μειώθηκε ήδη από το πρώτο τρίμηνο του 2026, πριν γίνουν πλήρως ορατές οι επιπτώσεις των ενεργειακών ανατιμήσεων. Η νέα «πυροσβεστική» επιδότηση της κυβέρνησης, 10 λεπτά το λίτρο στο ντίζελ για τον Αύγουστο, μένει να φανεί αν θα συγκρατήσει τις τιμές στα καύσιμα.
Πώς άντεξε η αγορά πετρελαίου στο ενεργειακό σοκ
Τα στοιχεία που παραθέτουν οι αναλυτές της ΕΚΤ είναι εντυπωσιακά. Οι επιθέσεις ΗΠΑ και Ισραήλ στο Ιράν και το συνακόλουθο κλείσιμο των Στενών του Ορμούζ, διέκοψαν προσωρινά τη διακίνηση 20 εκατομμυρίων βαρελιών πετρελαίου τη μέρα, το ένα πέμπτο της παγκόσμιας αγοράς. Οι απώλειες μετριάστηκαν στη συνέχεια, χάρη κυρίως στα δίκτυα αγωγών της Σαουδικής Αραβίας και των Ηνωμένων Αραβικών Εμιράτων. Όμως η μέση απώλεια εφοδιασμού παραμένει στα 14 εκατομμύρια βαρέλια τη μέρα, δηλαδή το 14% της παγκόσμιας προσφοράς. Αντίθετα, ο πόλεμος στην Ουκρανία μείωσε την προσφορά πετρελαίου μόλις κατά 1%, καθώς το μεγαλύτερο μέρος της ρωσικής παραγωγής συνέχισε να φτάνει στις αγορές παρά τις κυρώσεις.
Η κλίμακα της φετινής διαταραχής είναι πρωτοφανής, όμως η αντίδραση των τιμών ήταν εκπληκτικά συγκρατημένη, επιμένουν οι οικονομολόγοι. Με βάση τα ιστορικά δεδομένα, μια διαταραχή αυτού του μεγέθους θα οδηγούσε συνήθως σε αύξηση τιμών έως και 105%. Στην πράξη οι τιμές πετρελαίου εκτινάχθηκαν αρχικά πάνω από 50% σε σχέση με τα προπολεμικά επίπεδα, αλλά στις αρχές Ιουνίου είχαν υποχωρήσει, παραμένοντας 29% υψηλότερες από τον Φεβρουάριο, ποσοστό μάλιστα κοντά σε αυτό που είχε καταγραφεί το 2022 μετά την εισβολή στην Ουκρανία, παρά τον πολύ μικρότερο τότε κλονισμό στην προσφορά.
Τέσσερις παράγοντες εξηγούν αυτή τη συγκράτηση, σύμφωνα πάντα με την ΕΚΤ:
- Η αγορά πετρελαίου μπήκε στη σύγκρουση με πλεόνασμα προσφοράς 2,5 εκατομμυρίων βαρελιών τη μέρα, χάρη στο ρεκόρ παραγωγής σχιστολιθικού πετρελαίου στις ΗΠΑ και τη στροφή της Κίνας στα ηλεκτρικά οχήματα, ενώ το 2022 η αγορά είχε έλλειμμα.
- Τα αποθέματα ήταν σημαντικά υψηλότερα, με την Κίνα να έχει συσσωρεύσει επιπλέον απόθεμα ασφαλείας.
- Η ζήτηση ήταν πιο αδύναμη, ιδίως στην Ασία, με τον Διεθνή Οργανισμό Ενέργειας να προβλέπει ετήσια μείωση ζήτησης πετρελαίου περίπου 2%, πολύ μεγαλύτερη από αυτή του 2022.
- Τέλος, οι κυβερνήσεις αντέδρασαν πιο αποφασιστικά, με τον ΔΟΕ να απελευθερώνει 400 εκατομμύρια βαρέλια αποθεμάτων, υπερδιπλάσια ποσότητα σε σχέση με το 2022.
Tι συνέβη με το φυσικό αέριο
Η διαφορά ανάμεσα στα δύο ενεργειακά σοκ, του 2022 και του 2026, παρατηρείται και στις αγορές φυσικού αερίου. Μολονότι και οι δύο πόλεμοι προκάλεσαν απώλειες προσφοράς γύρω στο 9% της συνολικής ζήτησης φυσικού αερίου σε Ασία και Ευρώπη, υπάρχουν σημαντικές διαφορές στο είδος του φυσικού αερίου αλλά και στις γεωγραφικές ζώνες που επηρεάστηκαν περισσότερο. Ο πόλεμος στο Ιράν διατάραξε την παγκόσμια αγορά υγροποιημένου φυσικού αερίου (liquified natural gas – LNG), καθώς τα Στενά του Ορμούζ αντιπροσωπεύουν το 20% της παγκόσμιας προσφοράς LNG. Ο πόλεμος στην Ουκρανία επηρέασε κυρίως το αέριο αγωγών, με τις επιπτώσεις να είναι πολύ πιο έντονες στην Ευρώπη, όπου οι ρωσικές εξαγωγές μειώθηκαν κατά 126 δισεκατομμύρια κυβικά μέτρα το 2022.Παρ’ όλα αυτά η αντίδραση των τιμών ήταν και πάλι πιο ήπια απ’ όσο θα υπαγόρευε η ιστορική εμπειρία. Μέχρι τις αρχές Ιουνίου το φυσικό αέριο TTF – η βασική τιμή αναφοράς για την Ευρώπη – είχε ακριβύνει κατά 53%, ενώ οι εκτιμήσεις με βάση ιστορικά δεδομένα προέβλεπαν άνοδο περίπου 81%, κοντά στο 79% που είχε καταγραφεί το 2022. Η νέα αύξηση προήλθε κυρίως από προληπτική ζήτηση και όχι από πραγματικές απώλειες εφοδιασμού, καθώς η άμεση εξάρτηση της Ευρώπης από το LNG της Μέσης Ανατολής παραμένει περιορισμένη, ενώ ο ανταγωνισμός με την Ασία για φορτία LNG ήταν ασθενέστερος σε σχέση με το 2022.
Το συμπέρασμα των οικονομολόγων της ΕΚΤ είναι ότι το μέγεθος μιας διαταραχής στην προσφορά δεν καθορίζει από μόνο του την αντίδραση των τιμών. Οι αρχικές συνθήκες της αγοράς, τα αποθέματα, η ευελιξία της ζήτησης και οι προσδοκίες μετράνε εξίσου. Παρά την αισιοδοξία τους, οι ίδιοι προειδοποιούν ότι οι συνθήκες στα Στενά του Ορμούζ παραμένουν εξαιρετικά ασταθείς, ιδίως μετά την επανάληψη των επιθέσεων ΗΠΑ και Ιράν τον Ιούλιο, και ότι ένα παρατεταμένο κλείσιμο θα εξαντλούσε σταδιακά τα αποθέματα ασφαλείας, αυξάνοντας τον κίνδυνο νέων ανοδικών πιέσεων.
Έρχεται δύσκολος χειμώνας;
Στον αντίποδα της σχετικά καθησυχαστικής διάθεσης της ΕΚΤ, ο αναλυτής του Reuters χτυπάει καμπανάκι κινδύνου για την ενεργειακή επάρκεια της Ευρώπης. Η θέρμανση των νοικοκυριών καλύπτεται κατά 30% από πετρέλαιο και 10% από το φυσικό αέριο, 30% και η αλλαγή στο ενεργειακό μείγμα της Ευρώπης, με στόχο τη μείωση της εξάρτησης από τη Ρωσία, φαίνεται να την έχει κάνει πιο ευάλωτη σε κραδασμούς και ελλείψεις.
Οι υπόγειες δεξαμενές αποθήκευσης LNG είναι γεμάτες μόλις κατά 55%, το χαμηλότερο επίπεδο από το 2021. Οι εισαγωγές LNG επιβραδύνθηκαν απότομα μετά τον πόλεμο στο Ιράν, με τον Ιούλιο να αναμένεται στους 6,3 εκατομμύρια τόνους, το χαμηλότερο επίπεδο από τον Σεπτέμβριο του 2024. Όταν τα Στενά του Ορμούζ άνοιξαν προσωρινά μετά την ειρηνευτική συμφωνία ΗΠΑ και Ιράν τον Απρίλιο, πολλοί περίμεναν γρήγορη επάνοδο των εξαγωγών του Κατάρ, που κάλυπτε περίπου το ένα πέμπτο της παγκόσμιας προσφοράς LNG πριν από τη σύγκρουση. Ο ανανεωμένος αποκλεισμός των Στενών τις τελευταίες εβδομάδες όμως διέψευσε αυτή την ελπίδα.
Ο συνδυασμός χαμηλών αποθεμάτων, περιορισμένων εισαγωγών και επιδεινούμενων προοπτικών εφοδιασμού ανησυχεί όλο και περισσότερο την ευρωπαϊκή αγορά. Οι τιμές αναφοράς φυσικού αερίου ξεπέρασαν την περασμένη εβδομάδα τα 60 ευρώ ανά μεγαβατώρα, το υψηλότερο επίπεδο από τις αρχές του 2023. Οι υψηλότερες τιμές αναμένεται τελικά να προσελκύσουν επιπλέον φορτία LNG, όμως ακόμη κι αν οι εισαγωγές ανακάμψουν τους επόμενους μήνες, η Ευρώπη φαίνεται πιθανό να μπει στον χειμώνα με αποθέματα φυσικού αερίου αρκετά κάτω από τον στόχο του 80%.
Μένει να φανεί αν ο χειμώνας θα είναι τελικά ήπιος, όπως ελπίζει η ΕΚΤ, ή αν θα επιβεβαιώσει τους φόβους του Reuters. Το μόνο σίγουρο είναι ότι, ανάμεσα στις δύο εκδοχές, ο καταναλωτής ελάχιστα μπορεί να κάνει, πέρα από το να παρακολουθεί τον λογαριασμό του.
