«Το Αιγαίο ανήκει στα ψάρια του» έλεγε το παλιό σύνθημα, που έχει κατηγορηθεί ως εθνομηδενιστικό. Σύντομα δεν θα υπάρχει λόγος διαμάχης, απλούστατα επειδή δεν θα υπάρχουν ψάρια. Το φαινόμενο της υπεραλίευσης, που απειλεί όλη τη Μεσόγειο, είναι ιδιαίτερα έντονο στα νησιά του Βορειοανατολικού Αιγαίου, όπως καταγγέλλουν περιβαλλοντικές οργανώσεις αλλά και οι ίδιοι οι τοπικοί ψαράδες.
Μία βασική αιτία είναι οι βιομηχανικές μηχανότρατες, που «ξυρίζουν» κυριολεκτικά τον βυθό, παρασέρνοντας στο διάβα τους ό,τι βρουν και ό,τι αρπάξουν: Ψάρια, ψαράκια, γόνους, υποθαλάσσια χλωρίδα, ασβεστολιθικά κοράλλια – τα πλέον πολύτιμα οικοσυστήματα και καταφύγια θαλάσσιας ζωής. Κάποιες από αυτές τις τράτες ψαρεύουν νόμιμα ή ισορροπούν σε μια γκρίζα ζώνη παρανομίας και νομιμότητας, ελλείψει επίσημης χαρτογράφησης των προστατευόμενων περιοχών.
Κάποιες άλλες ψαρεύουν παράνομα, εκμεταλλευόμενες την απραξία και την αδιαφορία των ελληνικών αλλά και των ευρωπαϊκών αρχών. Η τελευταία καταγγελία φτάνει από το Ινστιτούτο Θαλάσσιας Προστασίας «Αρχιπέλαγος, μία από τις πλέον μαχητικές περιβαλλοντικές οργανώσεις, που δραστηριοποιείται εδώ και τρεις δεκαετίες στο Αιγαίο και το Ιόνιο πέλαγος, με έδρα τη Σάμο.
Ερευνητικά σκάφη του Ινστιτούτου Αρχιπέλαγος εντοπίζουν μηχανότρατες από την Τουρκία που ψαρεύουν παράνομα. – πηγή: Αρχιπέλαγος
Παράνομη αλιεία
«Επί τουλάχιστον μία εβδομάδα, τέσσερις τουρκικές μηχανότρατες αλιεύουν παράνομα εντός των ελληνικών χωρικών υδάτων, σε μία από τις πλέον ευαίσθητες και οικολογικά σημαντικές θαλάσσιες περιοχές του Αιγαίου, μεταξύ Σάμου, Φούρνων και Πάτμου, εφαρμόζοντας μία από τις πλέον καταστροφικές αλιευτικές μεθόδους για τα θαλάσσια οικοσυστήματα», αναφέρει η οργάνωση, παρουσιάζοντας οπτικοακουστικά ντοκουμέντα και μαρτυρίες.
Το φαινόμενο αυτό δεν είναι πρωτόγνωρο, ούτε άγνωστο στους καθ’ύλην αρμόδιους. Δεκάδες υπερσύγχρονα σκάφη του Λιμενικού και της Frontex, περιπολούν στην περιοχή. Θεωρητικά τα σκάφη αυτά έχουν ως καθήκον και την προστασία των θαλασσών από την παράνομη αλιεία, όπως άλλωστε και τη διάσωση ανθρώπων σε κίνδυνο. Όμως, παρά τις συνεχείς εκκλήσεις των τοπικών φορέων, κατοίκων, ψαράδων, περιβαλλοντικών οργανώσεων, η αλιεία με μηχανότρατες εντός προστατευόμενων περιοχών συνεχίζεται ανενόχλητη, ακόμα και σε περιόδους που απαγορεύεται πλήρως.
Ανεξέλεγκτη κατάσταση
Χρόνο με τον χρόνο η κατάσταση επιδεινώνεται, μας λέει ο Θοδωρής Τσιμπίδης, διευθυντής του Ινστιτούτου Θαλάσσιας Προστασίας «Αρχιπέλαγος». Όπως υπογραμμίζει, το πλέον ανησυχητικό είναι ότι, κατά τη διάρκεια της νύχτας, η κατάσταση γίνεται ακόμη πιο ανεξέλεγκτη. «Σύμφωνα με μαρτυρίες αλιέων και κατοίκων της περιοχής, αλλά και με καταγραφές από τα ερευνητικά σκάφη του Ινστιτούτου Θαλάσσιας Προστασίας Αρχιπέλαγος, οι συγκεκριμένες μηχανότρατες εισέρχονται εντός της προστατευόμενης θαλάσσιας περιοχής των Φούρνων. Η περιοχή αυτή θεσμοθετήθηκε τον Ιούνιο του 2025 ως η πρώτη στην Ελλάδα, όπου ισχύει καθολική απαγόρευση της αλιείας με μηχανότρατες, με στόχο την προστασία των μοναδικών κοραλλιογενών οικοσυστημάτων της, αποτελώντας ορόσημο για τη θαλάσσια προστασία στη χώρα», αναφέρει η σχετική ανακοίνωση.
Τουρκική μηχανότρατα που προβαίνει σε παράνομη αλιεία – πηγή: Αρχιπέλαγος
Παλεύοντας με τις μηχανότρατες
«Το Ινστιτούτο Θαλάσσιας Προστασίας βρίσκεται στα νερά της περιοχής και, παράλληλα με την ερευνητική του δραστηριότητα, εντοπίζει και, όπου αυτό είναι εφικτό, προσπαθεί επί ώρες και μέρες να αποτρέπει τα περιστατικά καταστροφικής και παράνομης αλιείας. Παρόλο που τα σκάφη του Ινστιτούτου εναλλάσσονται στην περιοχή, δεν είναι δυνατό να βρισκόμαστε εκεί νυχθημερόν, ούτε φυσικά η επιτήρηση και η εφαρμογή της αλιευτικής νομοθεσίας αποτελούν αρμοδιότητα του Ινστιτούτου», υπογραμμίζει η οργάνωση.
Επισημαίνει ότι όλα αυτά συμβαίνουν σε χρονική περίοδο κατά την οποία, σύμφωνα με την ελληνική νομοθεσία, απαγορεύεται η χρήση κάθε συρόμενου αλιευτικού εργαλείου στα ελληνικά χωρικά ύδατα. Είναι η μόνη περίοδος που οικοσυστήματα έχουν μία ελπίδα ανάκαμψης από την έντονη υπεραλίευση που προκαλείται, ιδίως στη συγκεκριμένη περιοχή, από τις ελληνικές μηχανότρατες.
Περιβαλλοντική βόμβα στο Αιγαίο
Το πρόβλημα της υπεραλίευσης δεν περιορίζεται στις τουρκικές μηχανότρατες. Όλο τον υπόλοιπο χρόνο, ως και τον Μάιο, επιχειρούν ελληνικά και ιταλικά αλιευτικά σκάφη, τα οποία προκαλούν επίσης μη αναστρέψιμες καταστροφές στα οικοσυστήματα.
«Οι μηχανότρατες θα πρέπει να δουλεύουν μόνο εντός χαρτογραφημένων περιοχών. Αυτό ορίζεται από την ελληνική και την ευρωπαϊκή νομοθεσία», μας λέει ο κ. Τσιμπίδης. «Αν δεν ξέρεις κάτι, δεν πας να καταστρέψεις ό,τι βρίσκεται από κάτω. Πρώτα μαθαίνεις και μετά ψαρεύεις. Είναι η βασική αρχή της πρόληψης», συμπληρώνει. Πρόκειται για μια αρχή που δεν τηρείται, με ευθύνη του ελληνικού κράτους, που δεν προβαίνει σε επίσημη χαρτογράφηση όπως θα όφειλε, επιμένει ο εκπρόσωπος του Ινστιτούτου.
Η όποια χαρτογράφηση γίνεται είναι εθελοντική από περιβαλλοντικές οργανώσεις και ερευνητές. Ευτυχώς οι προσπάθειες των εθελοντών έχουν αποτέλεσμα. Έχει κηρυχθεί προστατευόμενη η θαλάσσια περιοχή στα πέριξ του νησιωτικού συμπλέγματος των Φούρνων, όπου βρίσκονται πολύτιμα κοραλλιογενή συστήματα. Στη ζώνη αυτή έχει απαγορευθεί η αλιεία με μηχανότρατα, με ΦΕΚ και υπουργική απόφαση. Κι όμως, ούτε αυτό δεν σταματά τους παράνομους αλιείς, όλων των εθνικοτήτων.
Μη αναστρέψιμη καταστροφή
Τα ασβεστολιθικά φύκη και κοράλλια χρειάζονται τουλάχιστον 200 χρόνια για να αναπτυχθούν, ενώ το ψάρεμα με μηχανότρατα τα καταστρέφει σε λίγα λεπτά. Οι ζημιές είναι μη αναστρέψιμες, μας λέει ο κ. Τσιμπίδης. Ο ίδιος παρομοιάζει το ψάρεμα με βιομηχανική μηχανότρατα με τη ρίψη «περιβαλλοντικής ατομικής βόμβας στον βυθό».
Όπως εξηγεί τα οικοσυστήματα που καταστρέφονται αποτελούν πρακτικά μη ανανεώσιμους πόρους. «Σε αυτά τα βάθη οι φωτοσυνθετικές διεργασίες είναι πάρα πολύ δύσκολες, αφού δεν φτάνει ο ήλιος. Ό,τι στη στεριά χρειάζεται Χ χρόνο για να αναπτυχθεί, στο βυθό χρειάζεται 100Χ. Άπαξ και καταστρέφεις ένα οικοσύστημα, δεν μπορεί να επιβιώσει κανένα είδος. Όχι μόνο τα ψάρια, αλλά εκατοντάδες άλλα είδη που πρέπει να συνυπάρχουν για να υπάρξουν τα ψάρια», μας λέει ο εκπρόσωπος του Ινστιτούτου.
Αιγαίο χωρίς ψάρια;
«Το αποτέλεσμα όλης αυτής της ανευθυνότητας και της καταστροφικής μη λήψης μέτρων είναι να μηδενίζονται σχεδόν τα ιχθυαποθέματα. Το μεγαλύτερο μέρος των ψαριών που διακινείται το καλοκαίρι στα νησιά είναι εισαγόμενα επειδή δεν υπάρχει πια ντόπια αλιεία. Οι ψαράδες δεν μπορούν να ζήσουν πια από τη δουλειά τους. Μιλάμε για χιλιάδες οικογένειες που βιοπορίζονταν από το ψάρεμα. Οι τοπικές κοινωνίες αποσαθρώνονται. Όπου κι αν πάω ακούω τα ίδια: στους Φούρνους, την Πάτμο, την Κάλυμνο, τη Δονούσα, τα Κουφονήσια. Το πρόβλημα δεν είναι μόνο περιβαλλοντικό. Είναι κοινωνικό, είναι και διατροφικό. Νησιά που είχαν αυτάρκεια σε ντόπια ψάρια, που παρείχαν στους κατοίκους φθηνή και ποιοτική τροφή, τώρα δεν έχουν τίποτα. Αγοράζουν κατεψυγμένη εισαγόμενη σαρδέλα από τα σουπερμάρκετ», καταλήγει ο κ. Τσιμπίδης.
