Σχεδόν το ένα τέταρτο των Ευρωπαίων στηρίζει πλέον κόμματα της άκρας δεξιάς, σύμφωνα με νέα πανευρωπαϊκή μελέτη.
Η εκλογική επιρροή της άκρας δεξιάς στην Ευρώπη έχει φτάσει στο υψηλότερο επίπεδο των τελευταίων τριών δεκαετιών, σύμφωνα με νέα πανευρωπαϊκή επιστημονική έρευνα, η οποία καταγράφει μια σταθερή και διαχρονική μετατόπιση του πολιτικού τοπίου.
Τα στοιχεία της μελέτης δείχνουν ότι σχεδόν ένας στους τέσσερις Ευρωπαίους ψηφοφόρους επιλέγει σήμερα κόμμα της άκρας δεξιάς στις εθνικές εκλογές της χώρας του, ενώ περίπου τρεις στους δέκα στηρίζουν συνολικά πολιτικούς σχηματισμούς που χαρακτηρίζονται λαϊκιστικοί ή αντισυστημικοί.
Η έρευνα εκπονήθηκε στο πλαίσιο του προγράμματος PopuList, με τη συμμετοχή περισσότερων από 150 πολιτικών επιστημόνων που μελέτησαν τα εκλογικά δεδομένα 31 ευρωπαϊκών χωρών. Σύμφωνα με τα ευρήματα, τα ακροδεξιά κόμματα συγκεντρώνουν πλέον ποσοστό που ξεπερνά το 23% των ψήφων στις πιο πρόσφατες εθνικές εκλογές κάθε χώρας. Για λόγους σύγκρισης, πριν από περίπου δέκα χρόνια το αντίστοιχο ποσοστό βρισκόταν κοντά στο 10%, ενώ στα μέσα της δεκαετίας του 1990 δεν ξεπερνούσε το 5%.
Παράλληλα, η συνολική εκλογική επιρροή των κομμάτων που οι ερευνητές κατατάσσουν ως λαϊκιστικά ή αντισυστημικά προσεγγίζει πλέον το 30%, καταγράφοντας επίσης ιστορικό υψηλό.
Ο επικεφαλής της έρευνας, ο πολιτικός επιστήμονας Ματάις Ρόντουιν από το Πανεπιστήμιο του Άμστερνταμ, επισημαίνει ότι όταν δημιουργήθηκε το πρόγραμμα PopuList το 2018, το βασικό συμπέρασμα ήταν πως περίπου ένας στους τέσσερις Ευρωπαίους ψήφιζε συνολικά λαϊκιστικά κόμματα, είτε της άκρας αριστεράς είτε της άκρας δεξιάς. Σήμερα, όπως σημειώνει, το ίδιο περίπου ποσοστό αφορά αποκλειστικά την άκρα δεξιά, γεγονός που αποτυπώνει μια ουσιαστική μεταβολή στον ευρωπαϊκό πολιτικό χάρτη.
Η επιτάχυνση μετά το 2023
Η έρευνα διαπιστώνει ότι η ανοδική πορεία των ακροδεξιών κομμάτων επιταχύνθηκε ιδιαίτερα την περίοδο 2023-2025, όταν καταγράφηκαν σημαντικές εκλογικές επιτυχίες σε αρκετές μεγάλες ευρωπαϊκές χώρες.
Στην Αυστρία, το FPÖ αύξησε το εκλογικό του ποσοστό από το 16% στο 29%. Στη Γαλλία, ο Εθνικός Συναγερμός (RN) ενισχύθηκε από το 19% στο 37%, εξελισσόμενος στη μεγαλύτερη πολιτική δύναμη της Εθνοσυνέλευσης. Αντίστοιχα, στην Πορτογαλία το Chega ανέβηκε από το 7% στο 18%.
Ιδιαίτερη αναφορά γίνεται και στη Γερμανία, όπου η Εναλλακτική για τη Γερμανία (AfD) σχεδόν διπλασίασε την εκλογική της δύναμη στις εκλογές του 2025, ανεβαίνοντας από περίπου 10% στο 21% και κατακτώντας για πρώτη φορά τη θέση της δεύτερης ισχυρότερης πολιτικής δύναμης της χώρας. Στο Ηνωμένο Βασίλειο, το Reform UK σημείωσε επίσης σημαντική άνοδο, φτάνοντας το 14% το 2024, έναντι περίπου 2% που είχε συγκεντρώσει το Brexit Party στις εκλογές του 2019.
Η αυξημένη επιρροή δεν αποτυπώνεται μόνο στις κάλπες αλλά και στη διακυβέρνηση. Σύμφωνα με τους ερευνητές, ακροδεξιά λαϊκιστικά κόμματα συμμετέχουν ήδη σε κυβερνήσεις συνασπισμού στην Κροατία, την Τσεχία, την Ιταλία και τη Φινλανδία, ενώ στη Σουηδία παρέχουν κοινοβουλευτική στήριξη στη συντηρητική κυβέρνηση μειοψηφίας.
Ταυτόχρονα, σε αρκετές ακόμη χώρες –μεταξύ αυτών η Αυστρία, το Βέλγιο, η Γαλλία, η Γερμανία και το Ηνωμένο Βασίλειο– αντίστοιχα κόμματα είτε προηγούνται στις δημοσκοπήσεις είτε διεκδικούν την πρώτη θέση.
Γιατί ενισχύεται η άκρα δεξιά
Κατά την ανάλυση των επιστημόνων, η άνοδος αυτή δεν αποτελεί συγκυριακή εξέλιξη αλλά μια μακροχρόνια διαδικασία που εξελίσσεται σταθερά εδώ και δεκαετίες.
Ο Ματάις Ρόντουιν υποστηρίζει ότι οι απόψεις των πολιτών για ζητήματα όπως η μετανάστευση δεν έχουν αλλάξει τόσο δραστικά όσο συχνά θεωρείται. Εκείνο που έχει μεταβληθεί είναι η σημασία που αποδίδουν οι ψηφοφόροι σε αυτά τα ζητήματα όταν αποφασίζουν ποιο κόμμα θα στηρίξουν.
Οι ερευνητές κάνουν επίσης λόγο για σταδιακή «κανονικοποίηση» των ακροδεξιών κομμάτων. Όσο αυξάνεται η εκλογική τους ισχύς και η συμμετοχή τους στους θεσμούς, τόσο περισσότερο οι πολιτικές τους θέσεις αντιμετωπίζονται ως μέρος της δημόσιας πολιτικής συζήτησης. Παράλληλα, ορισμένες από αυτές υιοθετούνται ή επηρεάζουν τις θέσεις παραδοσιακών κομμάτων του κέντρου και της συντηρητικής παράταξης.
Όπως επισημαίνει ο Ολλανδός ερευνητής, η εκλογική επιτυχία οδηγεί σταδιακά και σε μεγαλύτερη κοινωνική αποδοχή, με αποτέλεσμα οι συγκεκριμένοι πολιτικοί σχηματισμοί να θεωρούνται από ένα μέρος του εκλογικού σώματος ολοένα και πιο «συνηθισμένοι» ή θεσμικά αποδεκτοί.
Ο ρόλος της πολιτικής αφήγησης
Η μελέτη αποδίδει σημαντικό μέρος της επιτυχίας αυτών των κομμάτων στην ικανότητά τους να διαμορφώνουν απλές, σαφείς και συναισθηματικά φορτισμένες αφηγήσεις γύρω από θέματα όπως η εθνική ταυτότητα, η ασφάλεια και η κυριαρχία του κράτους.
Σύμφωνα με τον Ρόντουιν, τα κόμματα της άκρας δεξιάς παρουσιάζουν συχνά την πολιτική ως αντιπαράθεση ανάμεσα σε μια «κοινότητα που ανήκει στο έθνος» και σε μια ομάδα που εμφανίζεται ως απειλή, είτε πρόκειται για μετανάστες, είτε για πολιτικές και οικονομικές ελίτ, είτε για άλλους θεσμούς.
Η στρατηγική αυτή συνοδεύεται συνήθως από αφηγήσεις που αντιπαραβάλλουν «ήρωες» και «αντιπάλους», ενώ συχνά αξιοποιείται η εικόνα ενός ιδανικοποιημένου παρελθόντος, το οποίο παρουσιάζεται ως περίοδος μεγαλύτερης σταθερότητας ή ευημερίας. Οι ερευνητές εκτιμούν ακόμη ότι τα κόμματα αυτά έχουν εξελίξει σημαντικά τις τεχνικές πολιτικής επικοινωνίας, αξιοποιώντας αποτελεσματικά συναισθήματα όπως ο θυμός, η απογοήτευση, η ανασφάλεια αλλά και η εθνική υπερηφάνεια.
Τι καταγράφει η βάση δεδομένων PopuList
Η βάση δεδομένων PopuList αποτελεί ένα από τα βασικά εργαλεία αναφοράς για τη μελέτη του ευρωπαϊκού λαϊκισμού και χρησιμοποιείται ευρέως από την ακαδημαϊκή κοινότητα. Περιλαμβάνει πολιτικά κόμματα που έχουν είτε αποκτήσει κοινοβουλευτική εκπροσώπηση είτε συγκεντρώσει τουλάχιστον το 2% των ψήφων σε εθνικές εκλογές από το 1989 και μετά.
Στην πιο πρόσφατη έκδοσή της καταγράφονται 133 ακροδεξιά κόμματα σε ολόκληρη την Ευρώπη, έναντι 112 που περιλάμβανε στις αρχές της δεκαετίας του 2000. Συνολικά, η βάση δεδομένων περιλαμβάνει σήμερα 201 λαϊκιστικά κόμματα, τόσο της άκρας δεξιάς όσο και της άκρας αριστεράς.
Οι συντάκτες της έρευνας αναγνωρίζουν ότι τα λαϊκιστικά κόμματα εκφράζουν σε αρκετές περιπτώσεις πραγματική κοινωνική δυσαρέσκεια απέναντι στο πολιτικό σύστημα. Παράλληλα, όμως, προειδοποιούν ότι όταν τέτοιοι πολιτικοί σχηματισμοί αναλαμβάνουν κυβερνητικές ευθύνες μπορεί να ανακύψουν εντάσεις με βασικές αρχές της φιλελεύθερης δημοκρατίας, όπως η ανεξαρτησία της Δικαιοσύνης, η ελευθερία του Τύπου και η προστασία των δικαιωμάτων των μειονοτήτων.
Όπως καταλήγει ο Ρόντουιν, η έκφραση της κοινωνικής δυσαρέσκειας αποτελεί αναπόσπαστο στοιχείο μιας δημοκρατικής κοινωνίας. Ωστόσο, υπογραμμίζει ότι ορισμένες από τις πολιτικές προτάσεις αυτών των κομμάτων δεν συμβαδίζουν πάντοτε με τις θεμελιώδεις αρχές της φιλελεύθερης δημοκρατίας, γεγονός που αποκτά ιδιαίτερη σημασία όταν αναλαμβάνουν κυβερνητική εξουσία.
Με πληροφορίες από: The Guardian
