Σαράντα χρόνια συμπληρώνονται σήμερα από την καταστροφή του Τσερνόμπιλ, το πυρηνικό δυστύχημα που άλλαξε για πάντα την ιστορία της Ευρώπης και άφησε ανεξίτηλο αποτύπωμα στην ανθρώπινη μνήμη. Στις 26 Απριλίου 1986, μια φαινομενικά δοκιμή «ρουτίνας» στον αντιδραστήρα Νο 4 του πυρηνικού σταθμού, στη τότε στην Σοβιετική Ουκρανία, εξελίχθηκε σε εφιάλτη.
Μέσα σε λίγα λεπτά, η έκρηξη απελευθέρωσε τεράστιες ποσότητες ραδιενέργειας στην ατμόσφαιρα, δημιουργώντας ένα αόρατο νέφος που απλώθηκε αόρατα πάνω από την Ευρώπη.
Ραδιενεργά κατάλοιπα έφτασαν σε μεγάλο μέρος της γηραιάς Ηπείρου , με τη Λευκορωσία και τη δυτική Ρωσία να υφίστανται τις μεγαλύτερες συνέπειες.
Ο αντιδραστήρας συνέχισε για μήνες να εκπέμπει ραδιενέργεια, ενώ οι επιπτώσεις για την υγεία και το περιβάλλον αποδείχθηκαν μακροχρόνιες και, σε πολλές περιπτώσεις, ανυπολόγιστες. Ειδικοί κάνουν λόγο για δεκάδες χιλιάδες θανάτους που σχετίζονται άμεσα ή έμμεσα με το δυστύχημα, αν και οι ακριβείς αριθμοί παραμένουν αδιευκρίνιστοι.
Πίσω από τους αριθμούς βρίσκονται οι λεγόμενοι «liquidators» (σ.σ. εκκαθαριστές), που αποτέλεσαν την πρώτη και πιο κρίσιμη γραμμή άμυνας απέναντι σε μια αόρατη απειλή που είχε ήδη ξεφύγει από κάθε έλεγχο. Χωρίς επαρκή εξοπλισμό και συχνά χωρίς πλήρη γνώση του κινδύνου, πυροσβέστες, στρατιώτες, μηχανικοί και εργάτες επιστρατεύτηκαν για να σβήσουν τις φλόγες, να απομακρύνουν τα ραδιενεργά υλικά και να «θάψουν» τον κατεστραμμένο αντιδραστήρα κάτω από τόνους τσιμέντου.
Πολλοί εκτέθηκαν σε θανατηφόρα επίπεδα ακτινοβολίας, πληρώνοντας με την υγεία τους ή και τη ζωή τους την αποστολή αυτή. Χάρη στη δική τους παρέμβαση αποτράπηκε μια ακόμη μεγαλύτερη καταστροφή, γεγονός που τους καθιστά μέχρι σήμερα σύμβολα αυτοθυσίας και ανθρώπινης αντοχής απέναντι στο αδιανόητο.
Ταυτόχρονα, περισσότεροι από 100 χιλιάδες κάτοικοι αναγκάστηκαν να εγκαταλείψουν τα σπίτια τους, δημιουργώντας μια «νεκρή ζώνη» 30 χιλιομέτρων γύρω από το εργοστάσιο, που παραμένει μέχρι σήμερα σύμβολο των επιπτώσεων της πυρηνικής ενέργειας, όταν αυτή ξεφύγει από τον ανθρώπινο έλεγχο.
Η σημερινή επέτειος βρίσκει την Ουκρανία σε μια εντελώς διαφορετική, αλλά εξίσου δραματική συγκυρία. Με τον πόλεμο να συνεχίζεται από το 2022 και το Τσερνόμπιλ να βρίσκεται κοντά στα σύνορα με τη Λευκορωσία, οι εκδηλώσεις μνήμης πραγματοποιούνται υπό αυστηρά μέτρα ασφαλείας.
Ο πρόεδρος τα Ουκρανίας Βολοντίμιρ Ζελένσκι αναμένεται να παραστεί σε τελετή στον χώρο του σταθμού, ενώ στο Κίεβο και σε άλλες πόλεις διοργανώνονται εκθέσεις, συναυλίες και άλλες εκδηλώσεις στην μνήμη των θυμάτων.
Παράλληλα, τελετές μνήμης πραγματοποιούνται και σε άλλες πρώην σοβιετικές δημοκρατίες.
